عالميان است . و براى اين ، حق تعالى همه را شكر نعمت كتاب فرموده است و گفته :
وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ ما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَ الْحِكْمَةِ
. « 132 » و گفته :
لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ كِتاباً فِيهِ ذِكْرُكُمْ [ أَ فَلا تَعْقِلُونَ ]
. « 133 » [ 473 ]
وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ
. « 134 »
كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ لِلنَّاسِ أَمْثالَهُمْ
« 135 »
وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ
« 136 »
هذا بَصائِرُ لِلنَّاسِ وَ هُدىً وَ رَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ
« 137 »
هذا بَيانٌ لِلنَّاسِ وَ هُدىً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ
« 138 » و چون همهء مردمان به خطاب مقصودند ، آحاد مخصوص باشند و اين خوانندهء [ يگانه ] مقصود بود . پس او را بر مردمان ديگر چه كار ؟ [ تقدير كند ] كه مقصود هم اوست .
حق تعالى گفت :
وَ أُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ
« 139 » محمد كعب قرظى گفت در تفسير اين آيت : هر كه قرآن به دو برسيد چنانستى كه حق تعالى بر وى سخن گفت . و چون اين تقدير كند خواندن قرآن را عملى نسازد ، « 140 » بل همچنان خواند كه بندهء نامهء خداوند را كه به دو نويسد ، تا در آن تأمل نمايد و بر مقتضاى آن كار كند . و براى اين يكى از حكما گفت كه اين قرآن رسالتهايى است كه از پروردگار ما به ما رسيده است ، و در آن فرمانهاست در نمازها ، و آن را تدبّر كنيم ، و در خلوتها بر آن واقف شويم ، و در طاعتها با سنتهاى متّبع آن را به تنفيذ رسانيم . و مالك دينار گفتى : اى اهل قرآن ، قرآن در دل شما چه زراعت فرمود ؟ كه قرآن بهار مؤمن است ، چنان كه باران بهار زمين است . و قتاده گفت : هيچ كس با قرآن همنيشينى نكرد كه نه كمى يا افزونى در وى پديد آمد ، چه حق تعالى گفت :
هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ لا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَساراً
« 141 »
هشتم - تأثر
( 1 ) و آن چنان باشد كه در دل وى اثرهاى مختلف پيدا آيد بر حسب اختلاف آيتها ، و به حسب هر فهمى او را حالى و وجدى باشد كه دل او بدان متّصف شود ، از حزن و خوف و رجا و غير آن . و چون معرفت وى تمام شود ، خشيت غالبتر احوال بود بر [ دل ] وى ، چه تضييق بر آيات قرآن
هامش
( 132 ) بقره 2 - 231 .
( 133 ) انبياء 21 - 10 .
( 134 ) نحل 16 - 44 .
( 135 ) محمد 47 - 3 .
( 136 ) زمر 39 - 55 .
( 137 ) جاثيه 45 - 20 .
( 138 ) آل عمران 3 - 138 .
( 139 ) انعام 6 - 19 .
( 140 ) در متن عربى : لم يتخذ دراسة القرآن عمله ، يعنى عمل به مقتضاى قرآن شرط است نه صرف خواندن آن .
( 141 ) إسراء 17 - 82 .