پر كار و فراوان اثر ، چون او ، مبالغه شود و حقيقت و افسانه در هم آميزد ، جاى شگفتى نخواهد بود .
غزالى ، همچون أرسطو ، از دانشوران بلند آوازهاى است كه ، علاوه بر نوشتههاى اصلى خودش ، با گذشت زمان كتابها فراوان ديگرى به وى نسبت دادهاند ، كتابهايى كه تعدادش شش برابر رقمى است كه خودش دو سال پيش از مرگ ، در نامهاى ياد آور شده است . « 20 » آميختن همين آثار فراوان با كتابهاى اصلى او كار پژوهش را بر اهل تحقيق چنان دشوار كرده كه براى شناسايى درست از نادرست ، پژوهشگران را به معيار دقيق - يعنى ترتيب تاريخى آثار غزالى - نياز افتاده است ، معيارى كه مىتواند تاريخ پيدايش هر يك از آثار اصلى غزالى را روشن سازد .
شناخت دوران تكامل انديشهء اين بزرگ استاد تنها با وجود چنين معيارى امكان پذير است ، و بدين وسيله ممكن است از چگونگى تحول بزرگى كه در زندگى پر نشيب و فراز او رخ نموده آگاه شد .
ترتيب تاريخى آثار غزالى
خوشبختانه خاور شناسان در زمينهء ترتيب تاريخى آثار غزالى بسيار كار كردهاند ، و دكتر عبد الرحمن بدوى چكيدهء كارهاى علمى بيشتر آنان را در آغاز كتاب ارزندهء خود به نام مؤلفات الغزالي گرد آورده است كه ترجمهء گلچينى از آن را در اينجا خواهم آورد :
از گشه « 21 » و مكدونالد « 22 » و گلدزيهر « 23 » كه بگذريم ، نخستين خاور شناسى كه در كتاب خويش زير عنوان ترتيب تاريخى مؤلفات غزالى سخن گفته است لويى ماسينيون است كه زمان تأليف آثار غزالى را در چهار مرحله بدين ترتيب تنظيم كرده است :
مرحلهء اول ( 478 - 484 ه ق ) - كتاب الوجيز غزالى در اين مرحله تأليف شده است .
مرحلهء دوم ( 484 - 488 ه ق ) - كه غزالى در آن كتابهاى مقاصد الفلاسفه و تهافت الفلاسفه و الاقتصاد في الاعتقاد و فضائح الباطنية را نوشته است .
مرحلهء سوم ( 492 - 495 ه ق ) - غزالى در اين سالها احياء علوم الدين را كه قبلا آغاز كرده بود به انجام رسانيده و كتابهاى المستصفى در اصول فقه ، و كيمياى سعادت و منهاج العابدين إلى جنة رب العالمين را نوشته است .
مرحلهء چهارم ( از سال 495 هجرى آغاز مىشود و در سال 505 هجرى در شهر طوس با مرگش پايان مىپذيرد ) - غزالى در اين سالها به نگارش كتابها معيار العلم و محك النظر و المقصد الاسنى في شرح اسماء اللّه الحسنى و و الاجوبة المسكتة و ميزان العمل و جواهر القرآن و المنقذ من الضلال و إلجام العوام و تعدادى كتاب و رسالهء ديگر پرداخته است .
پس از لويى ماسينيون نخستين بحث را ، در بارهء تشخيص مؤلفات اصيل و مشكوك غزالى ، اسين پلاسيوس « 24 » آغاز كرد و كتابى بزرگ در چهار مجلد به نام روحانية الغزالي تأليف نمود كه بين سالهاى 1934 - 1941 م در مادريد منتشر شده است . مؤلف در جلد چهارم اين كتاب ، از صفحهء 385 تا 390 ، در بارهء كتابهاى غزالى از هر لحاظ بحث كرده و دلايل خويش را در مورد كتابهاى مشكوك وى بيان داشته است . « 25 » پس از پژوهش ارزندهء اسين پلاسيوس ، از مقالهء تحقيقي مونت گمرى وات مىتوان نام برد كه در سال 1952
هامش
( 20 ) بدان كه اين داعى در علوم دينى هفتاد كتاب كرد . . . ( مكاتيب ، ص 4 ) .
( 21 )R . OScHE( 22 )D . B . Macdonald( 23 )oldziher( 24 )ASinPalacioS( 25 ) مشروح اين بحث را در مقدمهء عبد الرحمن بدوى بر كتاب مؤلفات الغزالي صفحهء 11 مىتوان ديد .