زير عنوان « صحت مؤلفات منسوب به غزالى » منتشر شد . « 26 » .
آن گاه موريس بويژ « 27 » براى ترتيب تاريخى آثار غزالى به كار جامعترى مىپردازد و در تكميل كار خاور شناسان پيش از خود راه بهترى در پيش مىگيرد ، ولى پيش از آن كه حاصل كارش منتشر شود در تاريخ 22 - 1 - 1951 به كام مرگ فرو مىرود . خوشبختانه كار نيمه تمام اين دانشمند را استاد لبنانى دكتر ميشل آلار « 28 » تكميل نموده و در سال 1959 منتشر كرده است .
سرانجام دانشمند مصرى ، دكتر عبد الرحمن بدوى ، از مجموع پژوهشهاى خاور شناسان يارى مىگيرد و به نگارش كتاب نفيس خود مؤلفات الغزالي مىپردازد . اين كتاب به مناسبت جشنوارهء هزارمين سال ميلاد أبو حامد امام محمد غزالى در تابستان سال 1960 منتشر شده است . در اين كتاب از 457 كتاب اصلى و منسوب و مشكوك ياد شده كه مؤلف 72 تاى آنها را بىترديد از آن غزالى دانسته و در صحت بقيه ترديد نموده است :
- از شمارهء 73 تا 95 نام كتابهايى است كه مشكوك است از غزالى بوده باشد .
- از شمارهء 96 تا 127 نام كتابهايى است كه به احتمال زياد از غزالى نيست .
- از شمارهء 128 تا 224 نام فصلى يا بابى از كتابهاى غزالى است كه ناروا به جاى كتابى مستقل به نام وى ثبت شده است .
- از شمارهء 225 تا 273 نام تلخيص كتابى از كتابهاى غزالى است يا نام كتابهاى ردّى و انتقادى است كه ديگران بر آثار غزالى نوشتهاند و به خطا به نام وى ثبت شده است ، مانند تلخيص احياء علوم الدين ، كه ابن الجوزي آن را تلخيص و تدوين كرده است .
- از شمارهء 274 تا 379 نام كتابهايى است كه به عنوان شرح و ستايش در بارهء آثار غزالى تأليف و تدوين شده و مؤلف آنها نامعلوم است ، مانند كتاب الانتصار لما وقع في الاحياء من الاسرار .
- از شمارهء 381 تا پايان كتاب نام نسخههاى خطى موجود از آثار غزالى و منسوب به اوست كه در كتابخانههاى جهان موجود است .
تذكره نويسان مسلمان و غزالى
چون در اين مختصر ، بر شمردن نام همهء مورخان اسلامى كه در بارهء غزالى و آثارش بحث كردهاند ممكن نيست ، ناگزير از چند دانشور نامور نام مىبريم :
1 - عبد الغافر بن اسماعيل فارسى نيشابورى ( 451 - 529 ه ق ) ، مؤلف كتاب السياق در تاريخ نيشابور ، كه با غزالى معاصر بوده است .
2 - ابن عساكر ، مؤلف تاريخ دمشق ( 499 - 571 ه ق ) ، كه در كتاب تاريخ هشتاد جلدى خود از غزالى و آثارش نيز ياد كرده است .
3 - ابن الجوزي ( أبو الفرج ) ( 508 - 597 ه ق ) ، كه در بارهء غزالى و آثار و عقايدش در كتاب المنتظم خود گفتگو كرده است .
4 - سبط ابن الجوزي ( 581 - 654 ه ق ) ، كه در كتاب خود به نام مرآة الزمان في تاريخ الاعيان در بارهء غزالى و آثارش بحث كرده است .
5 - ابن خلكان ( شمس الدين أبو العباس احمد ) ( 608 - 681 ه ق ) ، كه در كتاب وفيات الاعيان و انباء
هامش
( 26 ) . 45 - 24 .W . M . Watt , DRAS , 1952 , P( 27 )M . BouyeS , ESSai( 28 )R . P . MichelAllard