در آن تأمل كردم ، دانستم كه چيزى نيست و در قول خداى نگريستم : إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ . « 326 » پس كار به تقوى كردم تا در حضرت تعالى كريم باشم . پنجم خلق را در طعن و لعن يك ديگر يافتم ، و اصل آن همه از حسد بود . پس در قول خداى عز و جل تفكر كردم : نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا . « 327 » حسد بگذاشتم و دانستم كه حق تعالى قسمت كرده است ، و ترك دشمنايگى خلق گرفتم . ششم مردمان در بغى و كار زار يك ديگر ديدم ، پس به قول حق رجوع كردم : إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا . « 328 » پس وى را تنها دشمن گرفتم و در حذر كردن از وى كوشيدم ، بدانچه حق تعالى بر عداوت وى گواهى داده است و دست از عداوت خلق بداشتم . هفتم هر يكى را از خلق ديدم كه اين كسره « 329 » مىطلبد و بدان سبب خود را خوار مىگرداند ، و در غير حلال شروع مىكند ، پس در قول حق تعالى فكرتى واجب دانستم : وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها « 330 » . و دانستم كه من هم از آن جملهام كه رزق ايشان بر خداى است ، پس بدانچه خداى را بر من است مشغول شدم ، و آن چه مرا نزديك وى است بگذاشتم . هشتم بعضى را بر ضيعت متوكل يافتم ، و بعضى را بر تجارت ، و بعضى را بر پيشه ، و بعضى را بر تندرستى ، و هر آفريدهاى را ديدم بر آفريدهاى توكل كرده ، پس به قول حق تعالى : وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ . « 331 » رجوع كردم و بر وى متوكل شدم كه او مرا بسنده است . شقيق گفت : اى حاتم حق تعالى توفيق تو دايم داراد كه من در علم تورات و انجيل و زبور و قرآن عظيم نظر كردم ، مدار آن [ ها ] بر اين هشت مسئله است . هر كه بر آن كار كند بر چهار كتاب كار كرده باشد . و اين فنى است از علم كه علماى آخرت را در ادراك و دريافت آن اهتمام باشد . و اما علماى دنيا بدانچه مال و جاه كسب توان كرد مشغول شوند ، و امثال اين علمها را كه بعثت انبيا براى آن بود مهمل گذارند . و ضحّاك مزاحم گفت : سلف را چنان دريافتم كه تعليم ايشان از
إحياء علوم الدين ( فارسى )ج ١ — صفحة 153
مساهمون: الغزالي
ص١٥٣
هامش
( 326 ) زخرف 43 - 32 .
( 327 ) فاطر 35 - 6 .
( 328 ) حجرات 49 - 13 .
( 329 ) كسره ، قطعهاى از چيزى شكسته و خرد شده ، پاره نان .
( 330 ) هود 11 - 6 .
( 331 ) طلاق 65 - 3 .