بسا كه شيطان بر شما به علم سبقت نمايد . گفتند : آن چگونه باشد ؟ فرمود كه گويد طلب علم كن و به عمل مشغول مشو تا از علم فارغ نباشى ، پس هميشه در علم خوض مىكند و عمل در تأخير مىدارد تا آن گاه كه عمل ناكرده بميرد .
و سرىّ سقطى گفت : مردى در طلب علم ظاهر حريص بود ، وى را ديدم براى تعبد از مردمان اعتزال نموده ، از موجب آن بپرسيدم . گفت : در خواب از گويندهاى شنيدم : تا كى علم را ضايع كنى كه خداى تو را ضايع كناد ! گفتم : من در حفظ علم مىكوشم . گفت : حفظ علم عمل كردن است بر آن ، بدين سبب ترك طلب علم گرفتم و در عمل اقبال نمودم . و ابن مسعود گفت :
علم به بسيارى روايت نيست ، علم به بسيارى خشيت است . و حسن گفت : بياموزيد آن چه مىخواهيد ، به خداى كه شما را خداى مزد ندهد تا آن گاه كه بر آن عمل نكنيد . چه همت سفها در روايت است ، و همت علما در رعايت . و مالك گفت : طلب علم و نشر آن خوب است ، اگر نيت آن صحيح باشد ، و لكن بنگر ملازم تو از بامداد تا شبانگاه چيست ؟ چيزى را بر آن اختيار مكن .
ابن مسعود گفت : انزال قرآن براى كار كردن است ، شما خواندن آن را عمل ساختهايد . و زود باشد كه گروهى آيند كه آن را چون نيزهاى راست كنند ، و ايشان بهينگان شما نباشند . و عالمى كه عمل نكند چون بيمارى باشد نعت دارو گويد ، و چون گرسنهاى كه طعامهاى لذيذ را صفت كند ، و با امثال او گفته شود : و لكم [ 110 ] الويل ممّا تصفون . « 323 » و در خبر است : ممّا أخاف على امّتى زلّة العالم و جدال منافق في القرآن . و از جملهء آن چه بر امت خود مىترسم زلت عالم است و جدال منافق در قرآن .
سوم آن كه عنايت او در تحصيل علمى باشد كه در آخرت سودمند بود
( 1 ) و در طاعت رغبت افزايد . و [ از ] علمهايى كه سود آن اندك باشد و جدل و قيل و قال آن بسيار ، تجنب نمايد . چه مثال كسى كه از علم عمل روى بگرداند و به جدل مشغول شود مثال بيمارى باشد مبتلا به علتهاى بسيار كه طبيبى حاذق يابد در وقتى تنگ ، كه از فوت آن بترسد ، و از آن طبيب خاصيت خاشاكها و داروها و غرايب طب پرسد ، و مهمّ خود كه بدان گرفتار است مهمل گذارد . و اين محض سفاهت باشد .
هامش
( 323 ) واى بر شما از آن چه وصف مىكنيد .