آن روز از علم انتفاعى نباشد ، نه عالم را و نه متعلم را ، و دلهاى علماى ايشان چون شورستانها و كانهاى نمك شود ، كه [ چون ] آب باران به وى رسد آن را عذوبتى نماند ، و اين آن گاه باشد كه دلهاى علما به دوستى دنيا و گزيدن آن بر آخرت مايل شود ، پس حق تعالى چشمههاى حكمت از ايشان باز گيرد ، و چراغهاى هدايت در دلشان انطفا پذيرد ، و عالم ايشان چون تو را بيند به زبان اخبار كند كه از خداى - عز و جل - مىترسد ، و فجور در عمل او ظاهر باشد ، و زبانها آن روز در غايت خصب باشد و دلها در نهايت قحط . و بدان خدايى كه جز او خداى نيست كه آن را سببى نباشد مگر آن كه تعليم عالمان و تعلم متعلمان براى غير خداى باشد .
و در انجيل آمده است كه علم آن چه نمىدانيد مطلبيد تا آن گاه كه بر آن چه مىدانيد كار كنيد .
و حذيفه « 320 » گفت : شما در روزگارىايد كه هر كه عشر علم خود بگذارد هلاك شود ، و زود باشد [ 109 ] كه روزگارى آيد كه هر كه بر عشر علم خود كار كند نجات يابد . و اين به سبب بسيارى بطّالان باشد .
و بدان كه مثل علما مثل قضات است . و پيغامبر - عليه السلام - گفته است : القضاة ثلاثة :
قاض قضى بالحقّ و هو يعلم فذاك في الجنّة ، و قاض قضى بالجور و هو يعلم او لا يعلم فهما في النّار . « 321 » اى ، قاضيان سه قسماند : آن كه حكم به حق كند و آن را مىداند ، در بهشت باشد ، و آن كه حكم به جور كند دانسته و نادانسته ، هر دو در آتش باشند . و كعب « 322 » گفت : در آخر الزمان عالمان باشند كه مردمان را زهد فرمايند و خود نبرزند ، و بترسانند و نترسند ، و از رفتن بر واليان باز دارند و بروند ، و دنيا را بر آخرت اختيار كنند ، و وجوه معيشت از زبان ساخته گردانند ، و بر علم همچنان رشگ برند كه زنان بر مردان ، و اگر همنشينان ايشان با غير ايشان مجالست كنند در خشم شوند .
ايشان جباراناند و رحمان را دشمن داران .
و پيغامبر - عليه السلام - گفت : انّ الشيطان ربّما سبقكم بالعلم . فقيل : يا رسول اللّه و كيف ذلك ؟
قال : يقول اطلب العلم و لا تعمل حتّى تعلم و لا يزال في العلم قائلا و للعمل مسوّفا حتى يموت و ما عمل . اى ،
هامش
( 320 ) ابو عبد اللّه حذيفة بن اليمان صحابى ( وفات : 35 ه ، چهل روز قبل از قتل عثمان ) . در اين كتاب ، هر جا حذيفة تنها آمده مراد حذيفة بن اليمان است .
( 321 ) در متن عربى : . . . و قاض قضى بغيرها امر اللّه به فهو في النار .
( 322 ) ابو اسحاق كعب بن ماتع الحبر ( معروف به كعب الاحبار ) تابعى و از يهوديان حمير كه به زمان عمر اسلام آورد .