روبروى بخش چهارم اقليم نخستين واقع است . و آن را كوه قمر مىنامند و در روى زمين كوهى بلندتر از آن معلوم نشده است . چشمهسارهاى بسيارى از آن روانست كه برخى از آنها در درياچهاى واقع در همان ناحيه مىريزند و بعض ديگر در درياچهء ديگرى فرو ميروند . سپس رودهايى از دو درياچهء مزبور خارج ميشوند كه همه در يك درياچه نزديك خط استوار بفاصله ده بارانداز از كوه مزبور ميريزند و از اين درياچه دو رود خارج مىگردد ، يكى از آنها به سمت شمال جريان مىيابد و از كشور نوبه ميگذرد و سپس بكشور مصر ميرسد و وقتى از مصر ( قاهرهء كهنه ) عبور مىكند بشاخههايى نزديك بهم منشعب ميگردد كه هر يك از آنها را خليج ( نهر ) مينامند و همهء آنها نزديك اسكندريه بدرياى روم ميريزند و آن را نيل مصر مينامند و در نواحى شرقى آن صعيد و در قسمتهاى باخترى آن واحهها است و رود ديگرى كه از درياچهء مزبور خارج مىشود به سمت باختر متوجه است و اين جهت را همچنان مىپيمايد تا سرانجام در درياى محيط ميريزد و آن را نيل سودان مينامند و عموم ملتهاى سياه پوست در دو كنارهء آن سكونت دارند .
و اما فرات از كشور ارمنستان در بخش ششم اقليم پنجم سرچشمه ميگيرد و به سمت جنوب سرازير مىشود و از كشور روم و ملطيه تا منبج ميگذرد ، سپس به ترتيب از صفين ورقه و كوفه عبور مىكند تا به مرداب ميان بصره و واسط منتهى مىشود و از آنجا در درياى حبشه ميريزد و در مسير آن رودهاى بسيار بدان مىپيوندد و رودهاى ديگرى از آن جدا مىشود كه در دجله ميريزند .
و منبع رود دجله نيز از چشمهايست كه در بلاد خلاط ارمنستان واقع است و در سمت جنوب از موصل و آذربايجان و بغداد تا واسط ميگذرد و سپس به شاخههاى گوناگونى منشعب مىشود كه همهء آنها در درياچهء بصره ميريزند و سرانجام بدرياى فارس منتهى ميگردد و رود دجله در جهت خاورى رود فرات واقع است و رودهاى بسيارى از هر سوى بدان مىپيوندد . و در ميان فرات و دجله از آغاز آن جزيرهء موصل واقع است كه از دو كنارهء فرات روبروى شام و از ساحل دجله مقابل آذربايجان قرار دارد .
تاريخ ابن خلدون ( مقدمه تاريخ ابن خلدون ) ( فارسى ) — صفحة 87
مساهمون: ابن خلدون
ص٨٧