وچنانكه ملاحظه ميشود مولوى تصريح كرده أولا كه قائل اين قول يعنى أمسيت كرديّا الخ از أجداد چلبى حسام الدّين حسن معروف بابن اخى ترك بوده است منتهى مولوى نام اين جدّ اعلاى حسام الدّين چلبى را يا بواسطهء فرط شهرت آن ما بين عامّه يا برعكس بعلّت اينكه شايد خود أو يعنى مولوى هم على التّعيين نام أو را نميدانسته نبرده است ، وثانيا كه اين خاندان ارموىّ الأصل يعنى از اهالى ارميه شهر معروف آذربايجان بودهاند ، وثالثا آنكه اين خاندان تا زمان أو يعنى تا زمان مولوى باقي ودر قونيه وآن نواحي باين سمت يعنى بسمت اينكه آنها از أولاد قائل أمسيت كرديّا الخ بودهاند ما بين مردم مشهور ومعروف ومحلّ توجّه وأرادت أكابر واشراف بودهاند ، ورابعا از خود اين جملهء أمسيت كرديّا وأصبحت عربيّا بالصّراحة بر ميآيد كه قائل آن كرد بوده وبنابراين خاندان حسام الدّين چلبى معروف بابن اخى ترك نيز بالضّرورة همه در أصل كرد بايد بوده باشند . -
حال اگر اين عبارت منقول از ديباچهء دفتر اوّل مثنوى را مقايسه كنيم با اين عبارت عبد الرّشيد بن صالح بن نوري باكوئى در كتاب تلخيص الآثار في عجائب الأقطار « 1 » كه در تحت عنوان « ارميه » گويد ( بنقل مرحوم محمد على تربيت از
هامش
( 1 ) - تلخيص الآثار قاموسى است جغرافيائى نظير معجم البلدان ياقوت ولى بسيار مختصرتر از آن ونسخ آن نسبة نادر است ودر كتابخانهء ملى پاريس دو نسخهء از آن موجود است ومن مكرّر از آن استفاده كردهام ولى اكنون در طهران با جهد شديد نتوانستم بنسخهء از آن دسترسى پيدا كنم ، صاحب روضات الجنات ومرحوم محمد على تربيت مؤلف « دانشمندان آذربايجان » هردو در كتب خود فصولى از آن نقل كرداند ، تاريخ تأليف كتاب على التحقيق معلوم نيست ولى مؤلف آن عبد الرشيد بن صالح بن نوري باكوئى در تحت عنوان « باكويه » يعنى باكو شهر معروف معدن نقط بر ساحل درياى خزر كه مسنقط الرأس وى بوده تصريح كرده كه پدر أو صالح بن نوري در سنهء هشتصد وشش وفات يافته است ( فهرست نسخ عربى كتابخانهء ملى پاريس از بارن دوسلان ص 393 ) ، وهمچنين مرحوم بارتلد مستشرق معروف روسى در دائرة المعارف اسلام در ذيل عنوان « باكو » مكررا مطالبى از اين كتاب راجع بقرن پانزدهم ميلادي نقل كرده وتصريح كرده است كه مؤلف اين كتاب از رجال قرن پانزدهم ميلادي ( نهم هجرى ) بوده است ، - بنابراين شهادت اين هردو مستشرق موثّق جاى شكى در صحت تاريخ هشتصد وشش براي وفات پدر مؤلف باقي نميگذارد ، ولى مرحوم تربيت در دانشمندان [ بقيه در صفحهء بعد ]