شمال مىرفت مشخص كند و جهت بازسازى بخارا و سمرقند تدابيرى بينديشد . و اما در رابطه با شهرهايى كه در منطقهء جنوبى واقع شده بودند بايد يادآور شد كه اين شهرها ، از جمله مرو ، بلخ و غيره به كلى ويران شده بودند و هيچ اقدامى جهت بازسازى آنها صورت نگرفته بود . از اين نكته مىتوان دريافت كه چرا چنگيز خان آن سوى جيحون ( آمودريا ) را به عنوان مرز مشخص نمود . سياست مغولان بر اين بود كه بيابانهايى را در نزديكى مرز اين دولت بوجود آورند تا اگر چنانچه دشمنى از خارج به آنجا آمد ، نتواند نقطهء اتكايى در نزديكى مرز بيابد تا از اين رهگذر حمله دشمن با دشوارى مواجه گردد .
جلال الدين نخست آذربايجان و سپس مناطق شمالى را به تصرف آورد . ازبك كه فرمانروايى از دودمان اتابكان بود به گنجه گريخت ، ولى وقتى جلال الدين به گنجه رسيد ناگزير از آنجا نيز گريخت . بعد از اين واقعه ، جلال الدين خوارزمشاه به سال 1226 ميلادى تفليس را به تصرف آورد ، ولى تلاش او به منظور تصرف قارص و آنى با توفيق همراه نشد و شهرهاى مذكور همچنان در دست گرجيان باقى ماند . در سال 1227 گرجيان توانستند از اين شهرها « 1 » به سوى تفليس بازگردند و به سپاهيان خوارزمشاه هجوم برند و تفليس را به تصرف آورند و همه اهالى مسلمان شهر را از دم تيغ بگذرانند . پس از اين واقعه سلطان جلال الدين ناگزير از بازگشت به آذربايجان شد و تا سال 1231 ميلادى همچنان بر آن فرمانروايى داشت . سال 1231 در گنجه شورشى روى داد و سپاهيان خوارزمى همگى به هلاكت رسيدند ، ولى بعد از تسليم گنجه و تصرف مجدد آن سلطان تنها به اعدام 30 نفر از مسببين شورش كه از سوى مردم معرفى شده بودند ، بسنده كرد . بدين روال معلوم است كه گنجه چه در زمان هجوم مغولان ، و چه در روزگار جلال الدين ، شهرى مهم و پرآوازه بود ، ولى متعاقب آن در سال 1235 ميلادى به دست گروههاى ديگرى از لشكريان مغول كه بدانجا گسيل شده بودند ، افتاد .
از اين پس گنجه ارزش و اهميت خود را از دست داد ، امّا همچنان به عنوان شهر مهم ارّان باقى ماند . در اين زمان ديگر از اهميّت سدههاى يازده و دوازده ميلادى اثرى مشهود بود « 2 » . دربند هم در آن چهار سالى كه به دست مغولان افتاد درست همين وضع را داشت .
هامش
( 1 ) . در چاپ اول : « از همين شهر » .
( 2 ) . نظريهء ب . استاويسكى . دربارهء گنجه ر . ك . به : اى . م . جعفرزاده ، رسالهء تاريخى باستانشناسى گنجهء قديم ( وطن نظامى ) ، باكو ، 1949 ؛ ( آ . آ . آلتمان ، رسالهء تاريخى شهر گنجه ، قسمت اول ، باكو ، 1949 ) .