تخطي إلى المحتوى الرئيسي

جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 149

مساهمون:

ص١٤٩
يافتند . با اينكه درياى خزر به اقيانوس راه نداشت و از اين‌رو نميتوانست ارزش چندانى داشته باشد ، مع هذا انگليسىها فكر مىكردند كه روسها بايد از رسيدن به اين هدف خود خشنود باشند و انديشه دستيابى به مناطق دوردست را از سر بدر كنند . اينجاست كه سخن كرزون مصداق پيدا مىكند كه گفت : حتى يك وزير انگليسى هم نمىتواند بپذيرد كه روسها به اقيانوس هند رخنه كنند . در ضمن حتى يك تزار روس هم نمىتواند بپذيرد كه فردى انگليسى به درياى خزر راه يابد . مقايسهء درياى خزر با اقيانوس هند بسيار مشخص است . بعضى اوقات اين تملك ، بويژه در زمانى كه همانند روزگاران گذشته ، انديشه تجديد راه آبى بازرگانى از طريق درياى خزر مطرح مىشد ، اهميت فراوان كسب مىكرد . چنان‌كه معلوم است اين هدف را پتر كبير دنبال مىكرد . او از همان آغاز خواستار سلطه بر مناطق شرقى درياى خزر بود . وظيفهء اصلى بكوويچ هنگام لشكركشى ناموفق به خيوه ( سال 1717 ) اين بود كه مسير آمودريا را چون گذشته به درياى خزر بازگرداند . به نظر مىرسد در گذشته سدى وجود داشت كه آب آمودريا را به جاى درياى خزر به درياى آرال مىكشاند . حال آن‌كه اين نظر مقرون به واقعيت نيست . چون هيچگاه تكنيك بومى به آن حد نرسيده بود كه بتوان چنين كار مهمى را انجام داد . تمام تغييراتى كه در مسير آب آمودريا بوجود آمد به مثابه پديده‌اى غير منتظره بدست افراد بومى و به صورت خودبخودى و طبيعى صورت گرفت ، لذا به صورتى نبود كه بعضى آرزوى آن را داشتند . تنظيم آب آمودريا هدفى است كه تاكنون نيز براى رسيدن بدان تلاش مىكنند . تكنيك روسى تاكنون بدان دست نيافته است . از قرار معلوم ، مسير آمودريا هر زمان به شاخه‌اى هدايت مىشد ، بىآن كه انسان دخالتى در اين كار داشته باشد . به نظر مىرسيد در قرن نوزدهم امكان دسترسى به اين مقصود فراهم است . از اين رو خط آهن تركستان ابتدا از ساحل غربى درياى خزر كشيده شد . بدين ترتيب كه نخست تا پطرووسك و سپس تا باكو امتداد يافت . بعد توسط كشتى و گذر از درياى خزر به اوزون‌آدا مىرفت . سپس به كراسنوودسك مىرسيد . از كراسنوودسك نيز خط آهنى به آسياى ميانه كشيده شد . بديهى است كه اين قطع ارتباط راه‌آهن توسط درياى خزر ، كه در بعضى از مواقع سال طوفانى مىشود ، مناسب نبود . لذا خط آهن مستقيمى از روسيه و از طريق اورنبورگ - تاشكند - سمرقند به آسياى ميانه كشيده شد كه به دنبال آن ، منطقه ما وراء خزر كه عشق‌آباد شهر مهم آن بود اهميت قبلى خود را از دست داد .