دانش شرقشناسى و باستانشناسى در روسيه . در زمان پتر ، براى نخستين بار تدابيرى جهت حفظ آثار شرقى شهرهاى قديمى كرانهء ولگا اتخاذ گرديد . پتر در دربند به جمعآورى نسخههاى خطى شرق ، از جمله نسخه اول تاريخ دربند پرداخت . پس از لشكركشى ، معاهدهء پتربورگ در سال 1723 منعقد شد و به امضاى نماينده ايرانى رسيد ، ولى به مورد اجرا درنيامد ، زيرا طبق آن مقرر شد همه اراضى غربى و جنوبى اطراف درياى خزر تا شهر استرآباد به روسها واگذار گردد . اين گذشت بزرگى بود كه هرگز تحقق نيافت .
قلمروى روس از گيلان فراتر نرفت . در ضمن ، با وجود معاهدهء ياد شده ، مىبايست بخش شرقى گيلان به ضميمه شهر لاهيجان از طريق توسل به زور تصرف مىشد . در ضمن ايران به اجراى اين پيمان اعتنائى نداشت . پتر اميدوار بود همهء اين مناطق را تحت سلطهء خود درآورد ، ولى با ممانعت دولت عثمانى مواجه گرديد . تركان با استفاده از ضعف دولت ايران مدعى تصرف تمام اين مناطق و گسترش قدرت و نفوذ خود همانند سالهاى سدهء 16 ميلادى شدند . روسها ناچار شدند به تركان عثمانى گذشت كنند . تنها نوار ساحلى خزر در قلمروى حكومت آنان باقى ماند . بدين ترتيب ، پتر كبير ناچار شد از علائق پيشين خود در گرجستان و رهانيدن گرجيان از سلطهء مسلمين امتناع ورزد . نوار ساحلى خزر كه به روسها رسيده بود چنان باريك بود كه شماخى شهر مهم شيروان تابعيت دولت عثمانى را گردن نهاد و تنها بخش ساحلى از جمله شهر باكو جزو قلمروى روسها باقى ماند . طبق معاهدهء سال 1724 اراضى بسيار وسيعى تابع دولت عثمانى شد .
اين اراضى عبارت بودند از درهء رود ارس و ملتقاى آن به رود كر تا خطى كه از اردبيل ، همدان و كرمانشاه مىگذشت و شامل اين شهرها بود . در ضمن دولتهاى عثمانى و روسيه متعهد شدند در صورت امتناع ايران از واگذارى مناطق ياد شده مشتركا عليه ايران به عمليات جنگى دست زنند . بدين ترتيب ، كوششهاى امپرياليستى روسيه و عثمانى با يكديگر درآميخت . با وجود اتحاد دو دولت مبنى بر حمايت و پشتيبانى متقابل ، معهذا معاهده مزبور اجرا نشد ، زيرا شخص با قدرتى همچون نادر شاه در ايران حكومت را در
هامش
- مؤسسه بررسى و تحقيق آذربايجان » ، شماره 5 ، 1927 ، صص 123 - 133 ؛ پلى يفكتوف ، طرح استثمار اقتصادى روسهاى اشغالگر از مناطق حوزه خزر قفقاز در قرن هيجدهم ، تفليس ، 1937 ( اسناد پيرامون تاريخ گرجستان و قفقاز ، چاپ چهارم ) ؛ و . ن . لوياتف ، رسالههايى از تاريخ آذربايجان در قرن هيجدهم ، باكو ، 1948 - ب . استاويسكى .