دست گرفت و توانست براى مدت كوتاهى قدرت سياسى و مرزهاى پيشين مناطق پيرامون درياى خزر را به ايران بازگرداند . روسيه با رضايت خاطر از اين مناطق صرفنظر نمود ، زيرا طبق محاسبه سودى از اين رهگذر به دست نمىآورد ، در ضمن حفظ و ادارهء اين مناطق براى روسيه هزينه مادى هنگفتى بهمراه داشت . گذشته از آن ، روسيه بسيارى از افراد خود را نيز به خاطر بدى آب و هواى گيلان و ديگر مناطق ساحلى خزر از دست داد . مضافا آنكه روسيه ناگزير شد مناطق مزبور را با توسل به زور از دولت عثمانى بازگيرد . متعاقب آن ، نادر شاه در سال 1736 با دولت عثمانى پيمان صلحى منعقد نمود ، ولى در سال 1743 ، دوباره عمليات جنگى از سر گرفته شد و در داغستان پيكارى سخت درگرفت ، زيرا مردم در برابر نادر شاه مقاومت سختى از خود نشان دادند « 1 » .
ابراهيم خان برادر نادر شاه در اين پيكار كشته شد .
بعد از مرگ نادر شاه دوباره در ايران شورش برپا شد ، ولى تنها در اواخر قرن 18 ميلادى دولت روس دوباره گامهايى را در جهت برپايى مجدد قدرت خود در مناطق اطراف درياى خزر برداشت . پيش از آن ، مناطق مزبور به نادر شاه واگذار شده بود . آغاز اقدام دولت روسيه در زمان حكمرانى يكاترين دوم شد و پايان آن در عهد نيكلاى اول و انعقاد معاهده تركمانچاى در سال 1828 بود . طبق معاهدهء مزبور مرز بين روسيه و ايران به صورتى درآمد كه تاكنون باقى است . با اين وصف روسها حاكميت خود را بر درياى خزر مستقر نمودند ، به طورى كه حتى دولت ايران حق برافراشتن پرچم خود بر ناوگان جنگى در اين دريا را از دست داد . در جريان جنگ ايران و روس رابطه مردم محلى با اين جنگ مشخص نشد . حتى نمىتوان گفت كه حاكمان و ساكنان مسيحى قفقاز همواره از روسها طرفدارى مىكردند . از قرار معلوم ، هراكلى شاه گرجستان كه قبلا از ايران اطاعت مىكرد ، وقتى مىخواست گرجستان را به روسيه واگذارد اين كار را به حفظ خودمختارى گرجستان مشروط نمود ، ولى اندكى بعد اين شرط از طرف روسها نقض شد . به دنبال آن ، الكساندر - ميرزا پسر هراكلى دوباره به ايرانيان روى آورد و از
هامش
( 1 ) . شرح مفصل مبارزه مردم داغستان بر عليه اين استيلا را كه به طور كامل در آرشيو مدارك روسى موجود است ، بيابيد ؛ ر . ك . به : م . ر . آرونودا ، ك . ز . اشرفيان ، حكومت نادر شاه افشار ، رسالههايى از روابط اجتماعى در ايران سالهاى 30 - 40 قرن هيجدهم ، مسكو ، 1958 صص 187 - 204 . و - رومادين