آنان خواست كه گرجستان را از تصرف روسها برهانند « 1 » . اين واقعه مربوط به نخستين سالهاى سدهء نوزدهم است . اين مصادف با زمانى است كه در داغستان مذهب تسنن كاملا حاكم بود . لذا اغلب در آنجا جنبشهايى مذهبى صورت مىگرفت كه توسط تركان عثمانى حمايت مىشد . اين حركت شيوخ و مريدان به فرقهء مذهبى - دراويش آسياى مركزى مربوط مىشد ، ولى در آن زمان ، فرقهء مزبور در آسياى مركزى فاقد خصيصهء جنگجويى بود . بعدها اين خصيصه را در خاك قفقاز بدست آورد و شيخ شامل رهبر فرقه موفق گرديد حكومت كاملا با قدرتى را تأسيس نمايد و با روسيه جنگ سختى را آغاز كند . نمايندگان اين جنبش نه تنها با تركان متحد و از حمايت آنان برخوردار بودند ، بلكه وقتى كه بين دولتين روسيه و عثمانى در سال 1877 براى آخرين بار جنگ در گرفت ، داغستانىها به اميد پيروزى تركان و رسيدن كمك از سوى آنان شوريدند . اين زمان قلعهء كوموك به تصرف شورشيان درآمد و حتى حكومت روسها در داغستان برافتاد و براى مدتى كوتاه حكومت پادشاهان محلى يعنى اوتسمى قايتاقى و معصوم تباسرانى ( تابه سرانى ) از نو برپا گرديد ، ولى اين شورش نتوانست بعدها موفقيت در پى داشته باشد . زيرا سرانجام جنگ بين دولتين روس و عثمانى بخصوص در آسيا براى تركان چرخشى ناموفق داشت و انتظار كمكى از سوى اينان نمىرفت . در نتيجه ، قيام داغستان به سرعت سركوب شد .
به طور كلى مىتوان دريافت كه مقصود از استيلاى روسها چه بوده است . آنها سعى بر اين داشتند كه درياى خزر را به درياى داخلى روسيه بدل كنند و در اين كار نيز توفيق
هامش
( 1 ) . بارتولد ضمن صحبت راجع به رابطهء مردم قفقاز با مردم روسيه عملا به بر جاى تكيه بر رابطهء تودهء مردم ، از موضع بعضى از نمايندگان اشراف محلى صحبت مىكند ، اتصال مناطق اطراف خزر به روسيه باعث مىشد تا آنها از تابعيت دولتهاى عقبماندهاى چون دولت عثمانى و ايران ، و همچنين دولتهاى كوچك داخلى رهايى يابند . از اينرو ، قشر متمدن جامعه آذربايجان كه هوشيارانه اوضاع سياسى را ارزيابى مىكردند اقدام به پيوستن به روسيه كردند . دربارهء آن ر . ك . به : الحاق آذربايجان به روسيه » ؛ عبد الله يف ، پيرامون مسئلهء مربوط به شرطهاى لازم الحاق آذربايجان به روسيه ، - « نشريههاى جلسات متحد علمى آكادمى علوم اتحاد شوروى و آكادمى علوم جمهوريهاى قفقاز در زمينهء علوم اجتماعى ( 29 مارس - 2 آوريل سال 1954 ) . گزارش تندنويسى شده » ، باكو ، 1957 ، صص 222 - 230 ؛ آ . ن . قلىيف ، از تاريخ روابط آذربايجان ، روسيه در قرون 15 - 18 ، - « مدارك اولين كنفرانس علمى شرقشناسان سراسر شوروى در شهر تاشكند ، 4 - 11 ژوئن 1957 » ، تاشكند ، 1958 ، صص 353 - 364 ؛ ضمنا ر .
ك . به : تاريخ آذربايجان ، جلد اول ، از قديمترين دوران تا الحاق آذربايجان به روسيه ، باكو ، 1958 ، ص 343 ببعد - ب . استاويسكى