براى مدتى تمام كالاى ترانزيتى به تركمنستان از اين مسير مىگذشت . مشكل ديگر حل مسألهاى بود كه در قرن هفدهم پديد آمد . آن زمان روسها سعى داشتند راهى تجارى به هند بيابند . لذا امكان ايجاد دو راه وجود داشت : يكى از طريق ايران ، و نه تنها از باكو ، بلكه از شهرهايى چون شماخى كه به عنوان مناطق بازرگانى و راه تجارتى ايران به قندهار از اهميت برخوردار بود ؛ راه ديگر نيز از آسياى مركزى مىگذشت . اين دو راه هماكنون وجود دارند . تنها در يكى از اين راهها امكان كشيدن راهآهن وجود داشت كه مىتوانست اروپا را از طريق روسيه به هند متصل نمايد . تاكنون نيز مسئلهء ارتباط غيرآبى اروپا و هند از طريق خط آهن حل نشده است . اين مسئله زمانى حل خواهد شد كه يا به نفع قفقاز و يا تركستان و افغانستان باشد . اين نيز به موقعيت مساعد آينده اين مناطق بستگى دارد . اگرچه در حال حاضر مناطق ساحلى خزر از نظر تجارت و از جمله وجود نفت شهرت دارند ، معهذا هرگاه چنين راهآهنى به هند كشيده شود آنها مىتوانند خيلى بيش از اين ترقى كنند .
سخن را در اينجا پايان مىدهم . در آينده سعى خواهم كرد كه اطلاعات كوتاهى از منابع و مآخذ ارائه نمايم تا براى كسانى كه بخواهند از تاريخ مناطق حوزه خزر اطلاعات جامعترى كسب نمايند قابل استفاده باشد .
جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 150
مساهمون: واسيلى ولاديميروويچ بارتولد
ص١٥٠