كند ، البته اين بهانه پردهء ساترى براى اقدامهاى سركوبگرانهء او بود . يكى از وجوه تمايز ميان تيمور و چنگيز خان تفاوت در نقطهء عزيمت آن دو به منظور آغاز لشكركشى و استيلاگرى است . تيمور از تركستان اسلامى عزيمت كرد ، ولى چنگيز خان از مغولستان عازم شد . تيمور همانند چنگيز بختيار نبود ، فعاليتهاى تيمور نيز با برنامه صورت نمىگرفت . هرگاه به متصرفات چنگيز نظر افكنيم ، خواهيم ديد كه در سراسر مناطق تحت تصرف او شيوهء ادارهء مغولى حكمفرما بود . ميان سرزمينهاى تحت حاكميت تيمور و مناطقى كه بدانها حمله برده بود تفاوت فاحشى مىتوان يافت . تيمور به سرزمينهاى وسيعى لشكر كشيد . او در شمال تا ايرتيش ، در جنوب شرقى تا دهلى شهر عمدهء هند و در غرب تا درياى مديترانه پيش تاخت . لشكريان تيمور به سوريه رسيدند و تا مرز مصر پيش رفتند . شباهت ميان استيلاگريهاى تيمور و چنگيز همين است و بس . تيمور تنها منطقهء ساحلى خزر ، ايران ، افغانستان و بين النهرين ( ميان رودان ) را به تركستان ملحق نمود ، ديگر نواحى بخشى از دولت او نشدند . او نيز در زمان حيات ، تيول خود را ميان فرزندان خود بخش كرد . در اين مورد نيز بخت يار تيمور نبود . امپراتورى چنگيز در دوران فرزندانش نه تنها محفوظ ماند ، بلكه گستردهتر شد و از قوام بيشترى برخوردار گشت . در كارهاى تيمور تعارض و تناقض وجود داشت . پس از مرگ تيمور بخشهايى از سرزمين زير فرمان او ، جدا شدند . در دورهء نسلهاى بعدى نيز از وسعت آن روز به روز كاسته شد .
دربارهء جريان لشكركشى تيمور متذكر شديم كه او سال 1384 ميلادى به مازندران رسيد ، ولى در اين سال حادثهء قابل توجهى روى نداد . مازندران اعلام اطاعت كرد و تيمور عازم مناطق ديگر شد . او رقيبى چون اردوى زرين داشت ، لذا مىبايست از همانجا بازمىگشت و به سرزمينهاى شمال غرب درياى خزر روى مىآورد ، زيرا اردوى زرين بر آن مناطق فرمان مىراند . تيمور ، تختاميش را به عنوان خان آنجا منصوب كرد . اين مرد هوشمند و فعال با اين كه عامل تيمور بود ، با وى به رقابت برخاست و كوشيد تا مناطق شمال غرب ايران را كه در مجاورت قفقاز قرار داشتند از چنگ او بدر آورد و تابع خود كند . تختاميش در سال 1385 ميلادى هنگامى كه تيمور در سمرقند بود به سرزمينهاى شمال غرب ايران حمله كرد . از اين نكته مىتوان پى برد كه چرا تيمور در سالهاى بعد به آذربايجان لشكر كشيد . تيمور به تفليس و از آنجا
جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 112
مساهمون: واسيلى ولاديميروويچ بارتولد
ص١١٢