مىشد . مشخصهء دولت مذكور آن بود كه سازش ميان علايق كوچندگان با منافع يكجانشينان به سبب برابرى نيروهاى اين دو بسى دشوار مىنمود . كوچندگان اغلب به سرزمينهاى مسكون حمله مىبردند . چون همهء اراضى مسكون آن نواحى حاصلخيز نبودند ، لذا اهالى مىكوشيدند تا به سرزمينهاى حاصلخيز اطراف آمودريا و سيردريا كوچ كنند . اين نقل مكان در قرن چهاردهم ميلادى و پس از تأسيس حكومت مركزى صورت گرفت كه در رأس آن خانها قرار داشتند . پيش از آن نياز به چنين حكومتى كمتر احساس مىشد ، زيرا با وجود خان بزرگ فرمانروايان سرزمينهاى جداگانه آن زمان داراى استقلال كافى بودند و در مناطق زير فرمان خود سكه مىزدند . در اين زمان حتى يك سكهء متعلق به دولت مشترك همهء مناطق ديده نشده است . در قرن چهاردهم ميلادى به هنگام فرمانروايى كبك خان ما شاهد ضرب سكهء نقرهء متعلق به دولت مشترك شبيه سكههاى طلاى اردوى زرين در ايران هستيم . اين مورد نمونهء نادرى از يك نظام پولى مشابه در اروپاى شرقى ، ايران و آسياى ميانه است . حال به مسئله روى آوردن خانات به زندگى شهرى مىپردازيم .
هنگامى كه دربارهء اردوى زرين سخن داشتم از شهر عمدهاى به نام سراى ياد كردم ، واژه « كارشى » كه در زبان اويغورى به مفهوم « كاخ » است نيز همين معنا را دارد . در آسياى مركزى نيز واژه سراى به همين مفهوم است . مىدانيم كه سراى نام يكى از روستاهاى اطراف آمودريا و نزديك شهر ترمذ بوده است . اين روستا كه تاكنون نيز بر جا مانده زمستانگاه خانها بود . بدين روال خانها در مسير لشكركشيهاى خويش شهرهايى پديد مىآوردند و طريق يكجانشينى در پيش مىگرفتند ، ولى جريان اين تحوّل و گذر به شيوهء زندگى جديد موجب بروز برخوردهايى ميان خانها و تابعان آنها مىشد . تابعان عليه خان ترم شيرين به شورش برخاستند و خان جنكشى بار ديگر به شرق بازگشت ، ولى اين پديدهاى گذرا بود ، زيرا اندكى بعد اين جنبش در غرب نيز از سر گرفته شد . متعاقب آن دولت خانى منقرض شد و حاكميت در اختيار اميران بزرگ قرار گرفت اميران نيز خانهاى دستنشاندهء خود را در رأس نواحى قرار دادند . همهء اميران مزبور
هامش
- بخش تاريخ و فقه اللغه ، جلد سيزدهم ، شماره 5 ) ، صص 3 - 12 ؛
( چاپ جديد ، جلد دوم ، قسمت دوم ) .W . Barthold , Caghatai Khan , - El , I , S . 846 - 849 .