يعنى اجتناب از طرفهاى علم اجمالى به جهت دفع ضرر محتمل است كه در هريك از آنها وجود دارد و روشن است كه با فزونى اطراف علم اجمالى ، توجهى به آن ضرر نمىشود .
مثل اهميّت به احتمال مسموم بودن دو ظرف ( كه شبههء محصوره است ) و عدم اهميت به مسموم بودن يك ظرف در ميان هزار ظرف ( كه شبههء غير محصوره است ) .
پس به اصل برائت در غير محصور تمسّك مىشود ، چرا كه عقل در چنين احتمالى دفع كيفر احتمالى را الزامى نمىداند .
به عبارت ديگر :
وقتى اطراف شبهه زياد شد و وسعت پيدا كرد ، احتمالات را تضعيف مىكند ، به قدرى كه به عدم ملحق مىشود ، در اينجا ديگر دفع عقاب محتمل ، محلّى از اعراب نخواهد داشت .
فى المثل :
اگر دو اناء در مقابل شما باشد و اجمالا بدانى كه احدهما خمر است ، در صورتى كه احتمال را تقسيم كنيم ميان دو اناء 50 / 0 احتمال مىدهيم كه اين اناء خمر باشد و 50 / 0 احتمال مىدهيم كه آن اناء خمر باشد .
چنين احتمالى قوى و عقلائى است و دفع احتمال عقلائى ، عقلا واجب است .
پس در چنين شبههاى احتياط و اجتناب از اطراف شبهه واجب است .
حال :
اگر خمر مزبور مردّد ميان سه ظرف باشد ، در هر اناء 33 / 0 احتمال داده مىشود .
اگر خمر مزبور مردّد ميان 50 ظرف باشد ، در هر اناء 02 / 0 احتمال داده مىشود .
اگر خمر مزبور مردّد ميان 1000 ظرف باشد ، در هر اناء 001 / 0 احتمال داده مىشود .
آيا چيزى كه احتمال حرمتش 001 / 0 باشد كالعدم نيست ؟ و احتمال خمريت در آن مىرود ؟
وقتى احتمال خمريت در آن نرفت ، احتمال عقاب ندارد ، اگر همچنين احتمالى داده شود نيشغولى و غير قابل اعتناء است .
حال :
وقتى علم اجمالى منحل شد ، هريك از اين 1000 ظرف ملحق مىشود به شك بدوى . شك بدوى هم كه محلّ اجراى اصل برائت است و نه احتياط .
شيخ چه پاسخى به دليل مزبور داده است ؟
پاسخى نفرموده است .
رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — صفحة 388
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٣٨٨