تقدير ، خطاب منجّز متوجّه شما مىشود دون تقدير آخر كه هيچ خطابى ندارد نه تعليقا و نه تنجيزا و به عبارت ديگر احد الطرفين فاقد آن صفت مزبور است .
اين در موردى است كه يك طرف معلوم بالتفصيل باشد .
فى المثل :
- دو اناء پر از مايع دارى و تفصيلا مىدانى كه اين يكى حرام و نجس است و آن يكى حلال و پاك .
- اجمالا مىدانى كه قطرهء بولى در يكى از اين دو افتاده است لكن تفصيلا نمىدانى در كداميك از اين دو طرف افتاده است .
- در اينجا يكى از دو اناء داراى آن حالت و صفت مذكور است و يكى فاقد آن يعنى آن انائى كه از اول مىدانستى كه نجس است اگر تفصيلا يقين پيدا كنى كه قطرهء مزبور در همان افتاده است ، علم اجمالى شما بلااثر بوده و هيچ خطاب جديدى نمىآيد ، چرا كه تحصيل حاصل است .
اگر شما بگوئيد كه شارع مىگويد : اجتنب عن الخمر ، به شما مىگوئيم : اين تحصيل حاصل است ، چرا كه اين اناء از اوّل نجس بوده و واجب الاجتناب چه اين قطره در آن مىافتاد چه نمىافتاد .
امّا نسبت به اناء ديگر كه شما نمىدانى بول به آن اصابت كرده يا نه و مجرّد شك ( يعنى شك بدوى ) است خطاب تنجيزى اجتنب را نداريد و احتياط در آن واجب نيست .
و يا فى المثل :
شما دو ظرف آب دارى كه هر دو پاك و حلالاند لكن يكى از اين دو معينا كر است كه به صرف ملاقات با نجس ، نجس نمىشود .
اجمالا علم پيدا مىكنيد كه قطرهء بول و يا خونى به يكى از اين دو اصابت نموده است لكن تفصيلا نمىدانى با كداميك برخورد نموده است .
حال : اگر در واقع با آب كرّ برخورد كرده باشد كه اين علم اجمالى شما بلااثر بوده و خطاب اجتنب عن النجس متوجّه شما نمىشود ، چرا كه آب كر است در اين اصابت نجس نمىشود . و اما نسبت به طرف ديگر هم كه شما شك داريد ، احتياط واجب نيست .
قسم سوم از اطراف علم اجمالى چگونه است ؟
برخى از اطراف شبهه مقدور ماست و نه همهء اطراف شبهه ، يعنى باز هم مشتبهين داراى آن حال و صفت ويژه نيستند كه در هر فرضى خطاب منجّز را متوجّه شما بكنند ، بلكه بنا بر فرض و تقدير يك طرف خطاب منجّز متوجه شما مىشود .
حال :
رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — صفحة 198
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص١٩٨