نتيجه اين مىشود كه ارتكاب مشتبه با قطع نظر از مصادفتش با واقع ، تعبّدا سبب عقاب مىشود .
قبل از پاسخ شيخ به اشكال فوق بفرمائيد چه تفاوتى ميان ما نحن فيه با مثال شكر منعم وجود دارد ؟
1 - بحث ما اكنون در شبهات تحريميّه است و حال آنكه مسألهء شكر منعم براى كافر شبههء وجوبيّه است .
2 - مسألهء ما در اينجا از مسائل شبهات مقرونه به علم اجمالى است و حال آنكه مسألهء شكر منعم از مسائل شك در اصل تكليف قبل الفحص و اليأس است .
اما اين دو در يك جهت يكساناند و آن اين است كه در هر دو باب ، براى ارتكاب مشتبه و يا ترك آن احتمال عقاب وجود دارد و دفع اين احتمال واجب است .
حاصل و خلاصهء اشكال را مرور كنيد ؟
كافرى :
1 - احتمال مىدهد كه منعمى دارد .
2 - احتمال مىدهد كه شكر اين منعم واجب است .
3 - احتمال مىدهد عدم انجام اين شكر ، عقابآور باشد چون از شبهاتى است كه قبل الفحص است به عبارت ديگر از آن تكاليفى است كه اگر قبل الفحص برائت جارى كند احتمال عقاب دارد .
حال :
- اشاعره رأيشان اين است كه اشكال ندارد احتمال عقاب برود ، چرا كه دفع عقاب محتمل واجب نيست .
- عدليه و معتزله مىگويند : دفع عقاب محتمل واجب است ، و لذا نتيجه گرفتهاند كه وقتى دفع عقاب محتمل واجب است اگر كافر آن را دفع نكند مستحق عقاب است اما نه شانسا بلكه مولويا .
حال مسئله در ما نحن فيه نيز اينچنين است يعنى :
1 - در انائين مشتبهين به خاطر وجود علم اجمالى ، هركدام را مرتكب شود احتمال عقاب دارد .
2 - دفع عقاب محتمل واجب است .
3 - دفع اين عقاب محتمل به ترك هريك از مشتبهين است .
4 - عدم دفع اين عقاب محتمل و ارتكاب هريك از مشتبهين از روى شانس معصيت است .
پس : دفع عقاب محتمل در اينجا مولوى است ، همانطور كه در آنجا مولوى است .
پاسخ جناب شيخ به اشكال مزبور چيست ؟
رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — صفحة 187
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص١٨٧