ايشان را مهذّب مىگرداند ، و تسليم و رضا كه نهايت مقامات ارباب سلوك است ، از او متولَّد مىشود .
و نيز بايد دانست كه : حلم ، نقطهاى است كه اهل نبوّت و ولايت را چنان كه گذشت ، تحمّل ايذاى امّت و صبر بر ملامت خلق ، بر قوّت آن حلم باشد و حقيقت آن از انشراح صدر لازم آيد ، پس به مدد علمى و قوّت عقلى ، متمكَّن گردد و نشو و نماى او ، از عين اليقين بود كه منبع توحيد و معرفت است . و از مرآت ضمير مردم ، غبار وحشت عجلت كه از او شتاب نفس و حركات ابليس متولَّد شود ، محو نگردد الَّا به قوّت حلم . و اگر چه حلم را در اصل يك قوّت است ، كه مردم را به تأنّى كه جنبش رحمان است ، دلالت مىكند و از عجلت كه صفت شيطان است ، مانع مىآيد ، امّا فوايد او بسيار است كه هر خطا و خلل كه در اقوال و افعال واقع مىشود ، از عجلت است و از اينجا گفتهاند كه : « الحلم يمنعك العجل ، و من لم يعجل قلّ خطاؤه » . و اينجا دقيقهاى است كه ارباب عقل را محافظت آن واجب است و آن طريق اعتدال ، رعايت كردن است در جميع اخلاق و اوصاف . زيرا كه اشارهء : « خير الامور أوسطها » ، در حركات و سكنات مردم ، ظاهرا ، و باطنا اعتبارى قوى دارد . نبينى كه سرور عالم صلَّى الله عليه و آله را چون صفت حلم به كمال رسيد ، چنان كه نزديك بود كه از حدّ اعتدال تجاوز كند و عهدهء تبليغ رسالت را مهمل گذارد ، گفتند : * ( يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ ) * ( توبه - 73 ) ، و در موسى و هارون عليهما السّلام چون قوّت تهوّر و صلابت دين غلبه كرد ، چنان كه سبب زياد شدن استبداد و استكبار فرعون مىگشت ، در حقّ ايشان خطاب آمد كه : * ( فَقُولا لَه قَوْلًا لَيِّناً ، لَعَلَّه يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى ) * ( طه - 44 ) . حقّ سبحانه و تعالى ، جملهء اخلاق و اوصاف را با يك ديگر ، در طينت آدم به جهت اين ، اختلاط و امتزاج داد ، تا حقيقت اين اعتدال كه گفتيم ظاهر گردد و معلوم شود كه قوام معيشت و قاعدهء معاملهء ذريّت آدم عليه السّلام ، به او بسته است و به او مربوط است . مثلا چون حلم و غضب كه ضدّ يك ديگرند ، در وجود انسان هر دو تركيب يافته است ، چه اگر همه صفت حلم بودى ، دفع مضرّت ممكن نگشتى ، و اگر همه قوّت غضب بودى ، جذب منافع
مصباح الشريعة ومفتاح الحقيقة ( فارسي ) — صفحة 357
مساهمون: المنسوب للإمام الصادق ( ع )
ص٣٥٧