كه پيشانى جميع خلايق و جميع مهمّات و كارهاى ايشان ، همه به يد قدرت الهى است و هيچكس توانايى نفس زدني و نظر كردنى ندارد . مگر به قدرت و مشيّت الهى ، و ايشان عاجزند از كمترين كارى در مملكت او ، مگر به اذن او و مشيّت و ارادهء او . و ممكن است كه لفظ مذكور حال باشد ، از فاعل « صل » . و مراد اين باشد كه : « صلّ حال كونك عالما » و مراد از « اذن » علم أزلي است و مشيّت ارادهء غير حتمى ، و اراده ارادهء حتمى است كه تخلَّف فعل از او ممكن نيست ، هر چند ظاهر اين عبارت « الَّا بقدرته » به واسطهء افادهء حصر ، با اشاعره است ، كه وجود جميع موجودات را از ذوات و افعال و شرور و خيرات ، مستند به واجب الوجود مىدانند . امّا بعد از تأمّل و تعميم قدرت ، خلاف اين ظاهر مىشود . چرا كه فرموده است كه : خلق عاجزند از اتيان به كمترين چيزى ، و استعمال عجز در علَّت ناقصه مىكنند ، كه دخل في الجملة در فعل داشته باشد و مستقلّ نباشد ، مثل علَّت معدّه . و شرط و جملهء استثنائيّه نيز مؤيّد اين حلّ است ، چه اگر مراد استقلال خدا مىبود در ايجاد ، و بنده دخل نمىداشت مىبايست بگويد : « لانّه تعالى خالقه و موجده » ، و ديگر آن كه : اين فقره به قرينهء فقرهء آينده ، ردّ است بر اهل شرك ، مثل طبيعيّين و اهل تنجيم . چنان كه مىفرمايد كه : قال الله تعالى : * ( وَرَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَيَخْتارُ ، ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ ) * من امْرِهِمْ ، * ( سُبْحانَ الله وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ .
يعنى : فرموده است خداى تعالى : پروردگار تو خلق مىكند و از عدم به ظهور مىآورد ، هر چه را خواهد . و اختيار مىكند هر چه را مصلحت مىداند . و خلايق را در ايجاد چيزها ، اختيارى نيست و ايجاد چيزها به اختيار و خواهش ايشان ، مفوّض نيست . و منزّه است خداوند عالم از آن چه كفّار و مشركين اعتقاد دارند . و غير پروردگار را مثل اوضاع فلكى و طبايع و عقل مجرّد را دخل مىدهند ، و اين ردّ است بر اهل تنجيم و طبيعيّين و الهيّين غير محقّقين ، چنان كه گذشت .
فكن لله عبدا شكورا بالقول و الدّعوى .
مصباح الشريعة ومفتاح الحقيقة ( فارسي ) — صفحة 133
مساهمون: المنسوب للإمام الصادق ( ع )
ص١٣٣