وضع بهداشت عمومى مردم رقتانگيز بود . ضمن سال 1959 / 60 در ايران فقط 3355 پزشك وجود داشت كه به هر ده هزار نفر جمعيت فقط 5 / 1 نفر مىرسيد ، ضمنا تقريبا 4 / 3 پزشكان در تهران و شهرهاى بزرگ ديگر اقامت داشتند ، اكثريت خاموش مردم عملا از هرگونه كمك پزشكى محروم بودند . در ايران هر سال 4 ميليون نفر به مالاريا مبتلا مىشدند ، بگونهء متناوب بيماريهاى واگيردار خطرناك از قبيل حصبه ، آبله ، و با در ايران درمىگرفت .
جمع بىسوادان طبق مدارك سرشمارى سال 1956 شامل 85 % كل جمعيت بود .
هزينه زندگى با سرعت بالا مىرفت . نسبت به سال 1936 / 37 ، اين هزينهها در آغاز 1961 ، 17 برابر شد ، اما كرايه خانه به 40 برابر رسيد .
وضع دهقانان و كارگران بهويژه از همه بدتر بود . دهقانان بىزمين ناچار بودند با شرايط توانفرسائى روى زمينهاى مالكان كار كنند . تقسيم سهميه محصول ميان دهقانان و مالكان مانند سابق و بر مبناى سنتهاى قرون وسطائى بود ، اين سنتها در مناطق گوناگون به شكلهاى مختلف به كار برده مىشدند : اصول تقسيم محصول بر مبناى مالكيت زمين ، آب ، بذر ، دام كارگر و نيروى كار دهقان بود . در بيشتر موارد مالك كه صاحب زمين ، حتى آب و بذر بود تقريبا 5 / 3 محصول را ضبط مىكرد . در چند منطقه جنوب ايران ، كه دهقانان در معرض استثمار بيرحمانه قرار داشتند ، مالكان 5 / 4 و حتى 6 / 5 محصول را مىبردند . علاوه براين بگونهايكه روزنامههاى مورخ 16 اكتبر 1958 ايران نوشتند . نخستوزير ايران طى بخشنامهاى به استانداران و فرمانداران ابلاغ كرد كه در بعضى مناطق دهقانان مجبور به اجراى سنت بيگارى و تسليم عوارض جنسى به سود مالكان خواهند بود .
به سال 1955 دولت در 50 روستا شامل 2 هزار خانواده دهقان در منطقه شيراز پژوهشهائى به عمل آورد . در نتيجه اين تحقيق معلوم شد كه دهقانان اين منطقه كاملا از كمك پزشكى محرومند ، و اينكه درآمد ساليانه سرانه اين روستاها فقط مبلغ ناچيز 1600 ريال ( تقريبا 20 دلار ) و سن متوسط روستائيان 17 سال است . همهء اين روستاها فاقد برق ، تلفون و خدمات پستى بودند . 4 / 3 از ساكنانى كه مورد پژوهش قرار گرفتند خانوادههايشان فقط در يك اطاق زندگى مىكردند ، اين اطاقها عبارت از چهارديوارى گلى بودند كه نه پنجره و نه شيروانى داشتند . در بسيارى موارد درون يك منزل دو و حتى سه خانواده زندگى مىكردند . كار اصلى ساكنان اين روستاها زراعت بود ، اما فقط 3 % از ساكنان صاحب زمين بودند ، بقيه روى زمينهاى مالكان كار مىكردند .
وضع دهقانان مناطق ديگر ايران هم بهتر از دهقانان 50 روستاى مورد پژوهش در شيراز نبود . قدرت خريد دهقانان بسيار كاهش يافت . از سال 1952 تا 1957 ، طبق
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 566
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٥٦٦