2 . فرمانروائى مانىها . دولتهاى ماد ايران در پايان هزاره دوم تا اواسط هزاره يكم ق . م .
ايران باخترى در آستانهء تاختوتاز آشوريها و اورارتها
علاوهبر ايلامىها ، دربارهء پيشرفت روند تاريخى ساكنان بقيهء سرزمين ايران تا پيش از هزارهء دوم ق . م . فقط بايد از مدارك باستانشناسى بهره برد . بنابر مداركى كه از منابع خارجى ازجمله كتيبههاى آشورى و اورارتى بهدست آمده ، از آغاز هزارهء يكم ق . م .
وضع ايران دگرگون مىشود . اين منابع اگرچه اطلاعات يكطرفهاى بهدست مىدهند اما مىتوانند آگاهىهاى سودمندى دربارهء پارهاى مناطق ايران در سدههاى نهم تا هفتم ق . م .
براى پژوهش ارائه دهند .
مهمترين مناطق عبارتند از : نزديك آشور زامويا - در ناحيه سليمانيه در خاك عراق و مجاور روستاهاى ايران و در عقب آن زاموياى داخلى در قسمت علياى زاب صغير و در ساحل جنوبى اروميه . آنسوتر در خاور ، آلابريا و مانا قرار دارد ( مركز قلمرو آينده مانى و در وسط رودخانه جغتو ) . در قسمت جنوبىتر آن پارسويا يا پارسو مىباشد .
ناحيه مهمى در كنار دياله ، در بين راه بابل به ايران بيت خمبان قرار گرفته ؛ در خاور و جنوب خاورى اين منطقه ، نزديك كرمانشاه و شمال لرستان ، كشور اليپ واقع شده اما در