ايجاد ساختمانهاى صنعتى و راهسازى باعث شد كه طبقهء كارگر رشد كند . به موجب مدارك مطبوعات ايران تنها شماره كارگران كارخانهها ، كارگاهها و راهآهن و همچنين كارگران تأسيسات شركت نفت انگليس و ايران و صنعت ماهى پس از ده سال از آغاز سالهاى 30 ، از 40 هزار تن به بيش از صد هزار تن رسيد . رويهمرفته شمارهء كارگران ايران ازجمله كارگران صنايع ، قالىبافى و كارگاههاى ديگر و حتى كارگران تأسيسات كشاورزى در آغاز سالهاى 40 به 500 الى 700 هزار تن مىرسيدند .
وضع كارگران ايرانى بسيار رقتانگيز بود ، پيوسته در پى بيكار شدن دهقانان ورشكسته ، به ارتش بيكاران افزوده مىشد . ساعات كار روزانه 10 - 14 ساعت بود . در كارگاهها و كارخانههاى بافندگى ، قالىبافى و رشتههاى ديگر صنايع از كار زنان و كودكان بهرهكشى مىشد . كارگران بهطوركلى مزد ناچيزى كه از چند ريال در روز تجاوز نمىكرد ، مىگرفتند .
زنان با انجام كار مساوى نصف ، و كودكان به اندازهء 4 / 1 مزد مردان بالغ مزد دريافت مىكردند ، قانونى براى كار و حمايت از كارگر و همچنين بيمههاى اجتماعى وجود نداشت .
سازمانهاى كارگرى ، اتحاديههاى صنفى و حزب كمونيست از سال 1925 ناچار بگونه پنهانى و زيرزمينى فعاليت مىكردند . به سال 1927 بگونهء « غيرقانونى » كنگره دوم حزب كمونيست ايران تشكيل و برنامهء تازه و آئين كار خود را دربارهء ، مسائل روستاها برگزيد ، طى قطعنامهاى درباره اتحاديههاى كارگرى ، سازمان جوانان ، سازمان زنان ، تصميم گرفت . براساس تصميم كنگره ، كميته مركزى حزب از نو برگزيده شد اقدامهائى به منظور تجديد برقرارى سازمانهاى محلى حزب انجام گرفت . فعاليت تبليغاتى حزب كمونيست در ايران و خارج از كشور گسترش يافت . حزب كمونيست ايران روزنامه - هائى به نام « پيكار » ، « بيرق انقلاب » و مجلهء « ستارهء سرخ » در كشورهاى آلمان و اطريش منتشر كرد . اين حزب كار گستردهاى را در ميان كارگران ايران انجام داد و آنها را در اداره و سازمان دادن اتحاديههاى « غيرقانونى » كمك كرد ، ضمنا در سالهاى 1929 - 1931 كارگران به اعتصابهائى دست زدند .
در رابطه با بحران اقتصادى جهان كه به سال 1929 آغاز شد ، وضع كارگران ايران به وخامت گرائيد . ساعات كار روزانه افزايش يافت ، ميزان مزد كم شد ، به شمارهء بيكاران و بينوايان افزوده گرديد . سيستم اخذ جريمه از كارگران خشم آنها را برانگيخت و پيكار طبقاتى شدت گرفت . در ماه مه 1929 يك اعتصاب تودهاى به وسيله كارگران صنعت نفت انگليس - ايران آغاز شد . اينان خواهان افزايش كارمزد ، كاهش ساعات كار روزانه ، تأمين زندگى كارگران بيكار شده و حتى به رسميت شناختن اتحاديه كارگران از سوى مديران شركت نفت ، تعطيل و جشن گرفتن روز كارگرى اول ماه مه ، آزادى كارگران بازداشتشده
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 466
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٤٦٦