بيش از 3 / 1 كل سرمايهگذارى صنعتى در سراسر ايران اختصاص يافت . مركز مهم صنايع بافندگى ايران ، اصفهان بود : در 9 كارخانه مهم بافندگى اين شهر در حدود 10 هزار كارگر سرگرم كار بودند . در شاهى ، بهشهر ، چالوس ( مازندران ) ، تهران ، مشهد ، اهواز ، شيراز ، بوشهر ، كاشان ، يزد نيز كارخانههاى بافندگى مهمى وجود داشتند . علاوه بر اينها در رشت و شاهى كارخانه گونىبافى ، در چالوس كارخانه حريربافى دولتى و چند مؤسسه تريكوبافى و جوراببافى ديگر سرگرم كار بودند .
8 كارخانه قندسازى دولتى ، كارخانه بزرگ تنباكو در تهران ، چند كارخانه چرمسازى ، كبريتسازى ، سيلو ، آسياب ، كنسروسازى ، برنج پاككنى ، پنبه پاككنى و تأسيسات شيميائى در ايران بنيانگذارى شدند . در منطقه تهران كارخانههاى تسليحات ارتش ، سيمان و گليسيرينسازى سرگرم كار بودند . در شمال كشور از معادن زغالسنگ ، گوگرد ، مس ، سرب و فلزات رنگى ديگر بهرهبردارى مىگرديد .
اين گونه تا پيش از جنگ جهانى دوم ايران از پيشرفت صنعتى قابلملاحظهاى برخوردار بود . اما اگر موضوع تاراجگرى استعمارى شركت نفت ايران و انگليس و كار - شكنىهاى اين شركت در ميان نبود ، اين كشور به راستى مىتوانست از لحاظ صنعت به پيشرفت چشمگيرى نائل آيد . اين مسئله ضمن مقايسهء سرمايهگذارى صنايع ملى با ميزان سرمايهگذارى و درآمدهاى شركت نفت به خوبى روشن مىشود . طبق نرخ پولى 39 / 1938 ( 1 ليره استرلينگ - 5 / 80 ريال ) سرمايهگذارى شركت نفت در ايران ضمن سالهاى 40 در حدود 16 ميليون ليره استرلينگ بود . درعينحال سرمايه كمپانى در پايان سالهاى 40 - 200 ميليون ليره استرلينگ برآورد شد .
مانند پيش يكى از بزرگترين موانع راه پيشرفت صنعتى ايران ، تسلط بقاياى فئودالها در زمينهء اقتصاد كشاورزى و امرونهى آنها بر تودههاى بينواى دهقانان كه اكثريت جمعيت كشور را تشكيل مىدادند ، بود ، اين چگونگى بازار داخلى ايران را دچار محدوديت مىكرد .
بيشتر سرمايهها به مصرف كارهاى غير توليدى از قبيل صنايع نظامى و غيره مىرسيدند .
ايران نتوانست از چنگ قيدوبندهاى اقتصادى و سياسى دولتهاى امپرياليستى رهائى يابد ، چون اينان علاقمند بودند كه اين كشور همانگونه مانند پيش بگونهء كشورى پسافتاده و در سطح اقتصاد روستائى كشاورزى باقى بماند .
در پايان سالهاى 30 اداره ساختمانهاى صنعتى رفتهرفته به دست آلمانها افتاد ، آلمانها ضمن اقامتشان در ايران به تبليغات فاشيستى مىپرداختند و كشور را به پايگاه فعاليتهاى جاسوسى عليه اتحاد شوروى تبديل كردند ، در ساختمان بناهاى صنعتى خود ايران هم خرابكارى مىكردند و بگونهء مصنوعى ارزش مصالح ساختمانى را بالا بردند و
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 464
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٤٦٤