آسمانى اسلام را خاموش كنند » ، اما آلمان و اطريش - مجارستان را مدافع اسلام شناساند .
مجتهدان شيعه هم در كربلا ، نجف ، سامره و كاظمين طى فتواى ويژهاى شيعيان را به جهاد فرا خواندند . گروهى از عوامل ويژه آلمانى به ميان عربهاى كوچنشين و عشاير ايرانى خوزستان فرستاده شدند و ضمن تحريكشان عليه انگليسها ، كوشش كردند تا آنها را به انجام پيكارهاى پارتيزانى ضد انگليسى و سوزاندن مؤسسات آنها در صنعت نفت و انفجار لولههاى نفت ، برانگيزند . چون توليد نفت در اين هنگام كه جنگ آغاز شده بود ، براى انگليسها داراى اهميت حياتى بود و سوخت ناوگان انگليسى با نفت ايران تأمين مىشد ، انگليسها يكانهائيرا به منظور پيكار با عشاير و جاسوسان آلمانى از آبادان به اهواز و مسجد سليمان اعزام داشتند . در نخستين ماههاى سال 1915 - ارتش بريتانيا يك رشته نبردهاى پراكندهايرا در منطقه رود كارون و كرخه عليه اين پارتيزانها انجام داد . در ژوئن 1916 - لولههاى نفت كه مدت 5 ماه از كار افتاده بودند ، دوباره ترميم شدند . حفظ لولهها و بهطوركلى صنعت نفت ، به عهده يكانهاى كوچكى از ارتش انگليس واگذار شد ، اين يكانها قسمت جنوب غربى ايران از خليج فارس تا اهواز و ميدان نفتون را در گرماگرم نبرد زير اشغال داشتند ( اين منطقه به جبههء كارون موسوم بود ) .
يكى ديگر از مراكز عمليات جنگى ، مناطق شمال غربى ايران بود . اشغال اين مناطق طبق طرحهاى جنگى آلمان - ترك انجام گرفت ، بنا بود نيروهاى ترك از اين نقاط به ماوراء قفقاز هجوم برند و پس از اشغال گذرگاه منطقه باكو - آسياى ميانه ، همهء مسلمانان اين منطقه ، ازجمله ايران و افغانستان را به « جهاد مقدس » برانگيزند . در اثر فعاليتهاى سرى گروههاى انقلابى محلى و تحريك شبكهء جاسوسى ترك - آلمانى در منطقهء اروميه تقاضاى خروج ارتش روس از خاك ايران شدت گرفت و جنگهاى پارتيزانى عليه روسها آغاز گرديد . در اكتبر 1914 كردان تركيه تصادفا به خاك ايران تجاوز و از كردهاى ايرانى و فدائيان محلى پشتيبانى كردند ، اينان عليه يكانهاى روسى پادگان اروميه وارد نبرد شدند . در نوامبر 1914 در سارى قميش ( جنوب غربى قارص ) ضربت اصلى را به روسها وارد آوردند ، ارتش ترك هم در ناحيه خوى ، سمت به ساوجبلاغ به خاك ايران تجاوز كرد و با پادگان روسى اين ناحيه كه در جناح چپ ارتش قفقاز موضع داشت درگير نبرد شد . در 19 دسامبر 1914 به يكانهاى روسى كه از اين منطقه دفاع مىكردند دستور داده شد به جلفا عقبنشينى كنند ، ارتش روس بدون درگيرى شهرهاى منطقه اروميه ، ساوجبلاغ و تبريز را تخليه و به سوى مرز عقب نشست . با اين نيروهاى روسى هزاران تن از ساكنان مسيحى منطقه فرار كردند و به خاك روسيه پناه بردند .
با عقبنشينى ارتش روس ، يكانهاى ترك - كرد در دسامبر 1914 ساوجبلاغ
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 407
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٤٠٧