و نقاط ديگر را اشغال كردند . در آغاز سال 1915 اين يكانها وارد شهرهاى اروميه ، مراغه ، خوى و تبريز شدند . ارتش ترك و چريكهاى كرد به امر و نهى در مناطق زير اشغال خود پرداختند و به تاراج اموال ساكنان دست زدند . در مناطق اشغال شده و حتى در خود تهران تبليغاتى به منظور ورود دولت ايران به جنگ ، به سود آلمانها ، شدت گرفت . اما تبليغات پان اسلاميستها و پان تركيستها در مناطق زير اشغال تركها به كاميابى نرسيد ، چون تركها با مردم صلحجوى ساكن اين مناطق با بيرحمى رفتار مىكردند .
سركوبى تركها به وسيلهء ارتش روس ، هنگام عمليات سارى قميش ، در جبهه قفقاز ، نقشههاى فرماندهى آلمان - ترك را نقش بر آب كرد . ديرى نپائيد نيروهاى زير فرماندهى ژنرال چرنوزوبوف ، فرمانى دريافت كردند تا تعرض عليه تركها را آغاز كنند . در 28 ژانويه 1915 ارتش روس ضمن نبردى در ناحيه صوفيان بر تركان پيروز شد و يكانهاى ترك - كرد را ناگزير به فرار كرد ، اينان ناچار شدند به قطور ، ديلمقان و مراغه عقب بنشينند . در 30 ژانويه 1915 يكانهاى ارتش روس بدون جنگ تبريز را اشغال كردند . تعرض بعدى روسها به سمت اروميه و ساوجبلاغ و به سال 1915 در قطور با موفقيت انجام گرفت ، ارتش ترك و يكانهاى سوار محلى در همهجا ناگزير شدند به باختر عقبنشينى كنند ، اما قسمتى از آنها در نزديكى درياچه اروميه ماندند . نبردهاى بعدى ميان نيروهاى منظم ترك و روس از آذربايجان ايران به منطقه وان و كردستان ايران منتقل گرديد . و . اى . لنين ضمن ارزيابى وضع موجود آنزمان در آغاز جنگ نوشت : « ايران در اين جنگ رسما بىطرف است . اما عملا روسها و انگليسها از يكسو - تركها و آلمانها از سوى ديگر در ايران با هم مىجنگند و سرزمين ايران مورد تاراج ، ويرانى و كشتار هر دو دسته قرار مىگيرد » .
موافقتنامهء انگليس - روس به سال 1915
در سالهاى جنگ باوجوداينكه دو دولت روس و انگليس دربارهء مسائل جنگ با يكديگر مشاوره مىكردند و هماهنگ بودند ، اما در صحنه ايران تضاد اين دو دولت بر سر برترى امتيازات انحصارى كشور ايران روزبهروز شدت مىيافت . در پى مذاكرات سرى طولانى سرانجام به روسيه وعده داده شد پس از پايان جنگ ، بغازهاى درياى سياه به تصرف روسها درآيد ، ديپلماسى انگليس هم اين امتياز را گرفت كه دولت روسيه تسلط انگليسها را بر منطقه بىطرف ايران ( قرارداد 1907 ) به رسميت بشناسند . در مارس 1915 يادداشت متقابلى ميان ديپلماتهاى دو دولت در اينباره ردوبدل شد ( سوزانف - گرى ) كه متمم قرارداد 1907 اين دو كشور بشمار آمد ، به موجب اين موافقتنامه تقريبا سرتاسر منطقهء