شاه و فئودالها انجام يافت .
در اصفهان ضمن ژانويه 1909 ، طرفداران مشروطيت قدرت را به دست گرفتند ، يكانهاى مسلح ايل بختيارى به اين قيام پيوستند . قيام ديگرى در جنوب ايران ، منطقه لار به سركردگى يكى از هواخواهان مشروطه ، به نام سيد عبد الحسين درگرفت .
در 8 فوريه 1909 نيروهاى انقلابى رشت قيام كردند و قدرت شهر به دست هواخواهان مشروطيت افتاد ، طرح اين قيام با دقت و آمادگى كامل تهيه شد ، در اين قيام مانند تبريز انقلابيون قفقاز شركت داشتند . در آنجا كميتهاى انقلابى به نام « ستار خان » تشكيل شد ، اين كميته زير نفوذ انقلابيون سوسيال دموكرات قرار داشت . در برابر اين كميته گروه داشناكهاى ارمنى ، به سركردگى يفرم داويديان تشكيل شد . در آغاز 1909 ، داشناكها در جنبش انقلابى عليه شاه شركت كردند ، اما بعدها اينان به ليبرالها و مرتجعان ايرانى پيوستند و از وجودشان براى پيكار عليه عناصر انقلابى و خلع سلاح فدائيان و غيره استفاده شد .
هنگام قيام رشت كه زير نظر « كميتهء ستار خان » انجام يافت ، حاكم گيلان به نام سردار افخم كشته شد ، انقلابيون ، موسسات دولتى ، تلگرافخانه ، قورخانه را اشغال كردند و بر فراز اين مؤسسات پرچم سرخ برافراشتند . در 10 فوريه انجمن رشت برگزيده شد ، شوراى جنگى تشكيل و دادگاه ايجاد گرديد . به دنبال تصرف رشت انقلابيون در شهرهاى انزلى ، لنگرود ، فومن و شهرها و مناطق ديگر گيلان ، قدرت را به دست گرفتند و در اين شهرها انجمن تشكيل دادند . پس از به دست گرفتن قدرت انقلابى در منطقه گيلان ، فدائيان گيلانى به كمك انقلابيون قفقازى آمادهء حمله به تهران به منظور سرنگونى محمد عليشاه و بازيابى مشروطيت شدند .
در مارس 1909 مشروطهخواهان اداره بندر بوشهر و بندر عباس را به دست گرفتند .
نيروهاى شاه در اثر نبردهاى قهرمانانهء مردم تبريز ازهم پاشيدند و حملات ضد شاه در شهرها و استانهاى ديگر ايران آغاز گرديد .
ارتش شاه در موقعيتى نبود كه بتواند مقاومت تبريزيهاى محاصره شده را درهم شكند . در چنين شرايطى امپرياليستهاى انگليسى و تزاريسم به محمد عليشاه توصيه كردند به مردم وعدهء بازسازى مشروطيت را بهدهد و خودشان به مداخلهء مسلحانه پناه جستند . در جنوب ايران ( بوشهر ، بندر عباس و لنگه ) انگليسها نيرو پياده كردند ، انجمنها را بهم زدند جنبشهاى دموكراتيك را سركوب كردند . در پايان آوريل 1909 دولت روسيه به تحريك ديپلماتهاى انگليسى ، به بهانهء دفاع از اتباع بيگانه و رساندن خواربار به آذربايجان ، نيروهائى را به تبريز گسيل داشت . با ورود ارتش روس به تبريز قيام آن شهر پايان يافت .
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 394
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٣٩٤