تبريزى را برانگيخت ، در اين قيام ، دهقانان ، كارگران ، صنعتگران و بورژوازى ملى شركت داشتند . انجمن تبريز كه بيشتر اعضاى آن مالكان ، سوداگران ، روحانيان بودند ، ازهم پاشيد . رهبران ليبرال اين جنبش در نخستين حملهء ارتجاع پنداشتند كه پيكار آنها شكست خورده است ، پراكنده شدند و برخى خواستند به كنسولگرىهاى بيگانه پناه ببرند .
رهبرى قيام تبريز را نمايندگان قشرهاى دموكراتيك تودهها به دست گرفتند : ستار رهبر پرتوان جنبش پارتيزانى تودهها عليه ارتش شاه و فئودالها ، و باقر بنا در رأس اين قيام قرار گرفتند ، و حتى رهبر سازمان سوسيال دموكرات تبريز ، على موسيو ، على دواچى و حاجى مهدى آقا از لحاظ سياسى به اين قيام كمك كردند . ستار در اين قيام نقش برجستهاى را ايفا مىكرد ، در مطبوعات روسى و اروپائى غربى او را همتاى « پوگاچف » يا « گاريبالدى ايران » برمىشمردند . به پاس خدمات ستار و باقر در پيكار عليه ارتجاع و شاه مردم آنها را « خان » ناميدند ، به ستار لقب « سردار ملى » و به باقر لقب « سالار ملى » دادند ، يكى از دستياران نزديك ستار در عمليات رزمى حسين باغبان بود . فرماندهان يكانهاى فدائى انقلابى ، مثلا ايلدرم دهقان ، نايب محمد آقاى نجار ، مير عبد الحسن فشنگچى و غيره بودند .
براى اداره كارهاى شهر انجمن تازهاى برگزيده شد . قيامكنندگان خواهان تجديد مشروطيت و تشكيل مجلس تازه بودند . اگرچه اين قيام سرشت دموكراتيك داشت ، با وجود اين تبريزيها نتوانستند ، مالكيت فئودالى را از ميان ببرند .
در مدت 4 ماه تا اكتبر 1908 انقلابيون تبريز به نبردهاى بىامانى عليه نيروهاى ارتجاعى ادامه دادند . در برابر قيامكنندگان نهتنها نيروهاى شاه و مرتجعان محلى ، بلكه دستههاى غارتگر قرچهداغى به سركردگى رحيم خان چليپانلو ، دستجات شاهسون زير فرمان نصر اللّه خان يورتچى و دستههائى از مرند به رياست فئودال معروف شجاع نظام ، نبرد مىكردند . اين نبردها با كاميابىهاى متناوب تا ژوئيه به سود انقلابيون ادامه يافت ؛ در ماه اوت 1908 مرتجعان موفق شدند تقريبا تمام تبريز را به استثناى قسمتى از محلهء اميرخيز كه يكانهاى انقلابى ستار در آنجا متمركز بودند ، به تصرف درآورند . اما ستار و رهبران ديگر قيام تبريز از پشتيبانى تودههاى وسيع مردم تبريز برخوردار بودند و پيوسته داوطلبان بىشمارى به يكانهاى انقلابى مىپيوستند . در اكتبر 1908 قيامكنندگان تبريز موفق شدند ارتش شاه و مرتجعان مسلح را از تبريز بيرون رانند .
و . اى . لنين با دقت روند نبرد تبريز را دنبال مىكرد ، در مقالهاى زير عنوان « مادهء منفجره و سياست جهانى » كه در 23 ژوئيه ( 5 اوت ) 1908 انتشار داد ، درباره قيام تبريز نوشت : « در كشورى كه هماكنون ميان صاحب هندوستان از يكسو ، و دولت ضدانقلابى روسيه از سوى ديگر تقسيم شده وضع انقلابيون ايران دشوار است . اما با نبرد سرسختانه
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 392
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٣٩٢