تبريز كه بارها به پيروزى انقلابيون انجاميده ، به نظر مىرسد ، ارتش شاه حتى با وجود كمك لياخوف روسى و ديپلماتهاى انگليسى با پايدارى سختى از پائين مواجه شده است . چنين جنبش انقلابىاى كه مىتواند پايدارى رزمى رزمندگان را توان بخشد و قهرمانان ديگرى را از ميان عشاير برانگيزد و به كمك فراخواند - نمىتواند از ميان برود ، و حتى در صورت پيروزى كامل ارتجاع ايران ، در چنين شرايطى خشم عظيم تودهها را دوباره عليه ستمگران برخواهد انگيخت » « 1 » .
انقلابيون روسى و بهويژه ساكنان ماوراء قفقاز كمك شايانى به قيامكنندگان تبريز كردند : اينان به كارهاى تبليغاتى در ميان مردم پرداختند ، در سازمان دادن و آموزش يكانهاى داوطلب نقش مهمى داشتند . كارگاههائى به منظور تهيه بمب و نارنجك در تبريز درست كردند ، در نبردهاى عليه ارتش شاه و مرتجعان شركت داشتند . در گيرودار نبرد از قفقاز يكانهاى مسلح داوطلبى به تبريز وارد شدند .
پس از بيرون راندن ارتش شاه از تبريز ، انقلابيون مرند ، مراغه ، خوى ، سلماس و شهرهاى ديگر آذربايجان را تصرف كردند . پس از اشغال شهرها و روستاها به ايجاد انجمنها و تشكيل يكانهاى مسلح فدائى در اينجاها همت گماشتند ، مالكان مرتجع محلى را بيرون راندند ، انبارهاى گندم و دامهاى آنها را مصادره كردند . دهقانان از انجام وظايف فئودالى سر باززدند . دارائىهاى شاه را در آذربايجان به تصرف درآوردند . نظم و امنيت را در همهجا برقرار كردند . وظايف ارگان عالى ادارى را در تبريز ، انجمن ايالتى انجام مىداد . براى اداره امور جنگى ، كميتهاى جنگى زير نظر ستار و باقر تشكيل گرديد . در پايان 1908 در سرتاسر خاك آذربايجان 40 هزار فدائى آماده شد . 20 هزار تن تنها در شهر تبريز حضور داشتند . با كمك انقلابيون ماوراء قفقاز در تبريز بيمارستان و آموزشگاههاى تازه بنيانگذارى شدند . روزنامهها از نو منتشر گرديدند .
در ژانويه 1909 ارتش شاه و دستههاى فئودالهاى ارتجاعى دوباره تبريز را محاصره كردند . اما مردم تبريز با وجود قحطى و گرسنگى كه در اثر محاصره پيش آمده بود ، تا ماه آوريل 1909 با كاميابى حملههاى مرتجعان را دفع كردند .
قيام تبريز كليه نيروهاى ارتجاعى را براى مقابله به سوى خود كشاند و باعث اوج گيرى جنبشهاى انقلابى در سرتاسر كشور ايران گرديد .
در خراسان و مركز آن مشهد ، جنبشى براى بازگيرى مشروطيت اوج گرفت . در مناطق درگز ، و كلات ، ضمن دسامبر 1908 - ژانويه 1909 ، قيام مسلحانهء دهقانان عليه قدرت
هامش
( 1 ) . به مجموعه آثار لنين . جلد 17 ص 177 مراجعه شود .