شيعه را برانگيخت . گويا در اثر مصرف بىاندازهء ترياك ناگهان درگذشت ، برخى از منابع تاريخى اظهار داشتند كه او را مسموم كردهاند .
شوراى عالى ( ديوان عالى ) اميران و بلندپايگان ، پسر شاه طهماسب اول ، سلطان محمد را كه ملقب به خدابنده بود ، به نام محمد خدابنده ، شاه اعلام داشتند ( 1578 - 1587 ) ، اين مرد ناتوان و بىاراده ، زير نفوذ زنش كه مادر دو فرزند حمزه و عباس بود قرار گرفت ، او به اشراف بلندپايهء ايرانى و علماى روحانى متكى بود ، و مىپنداشت مىتواند به كمك آنها موضوع تمركز را در دستگاه حكومت برقرار كند . به همين انگيزه بعدها به تحريك اميران قزلباش كشته شد .
به سال 1578 سلطان مراد سوم ، ترك ( 1574 - 1594 ) ، عليرغم پيمان صلح سال 1555 اماسيه دژ قارص را اشغال و از آنجا حمله به ايران را آغاز كرد . هماكنون طرح تركها چنان بود كه كشورهاى شرقى ماوراء قفقاز و كنارههاى باخترى درياى خزر را به تصرف درآورند تا راههاى ولگا - خزر را كه مهمترين شاهراههاى تجارتى بودند زير نظارت خود بگيرند . ارتش ترك به گرجستان خاورى ، ارمنستان خاورى و آذربايجان يورش برد و در همهجا تخم مرگ و ويرانى را كاشت . پيشرفت تركها نخست در اثر دفاع دليرانه و ارث تاج و تخت يعنى حمزه ميرزا متوقف شد ، ارتش او دوبار تركان را شكست داد . اما خود حمزه ميرزا در اثر توطئهء اميران قزلباش كشته شد . در سالهاى 1585 - 1588 تركها تمام خاك شيروان ، قرهداغ و آذربايجان را اشغال كردند ، تبريز را گرفتند و اين شهر را به سختى ويران كردند . پس از تصرف تبريز حتى سيدها را از شهر خارج ، به استانبول بردند و آنها را به عنوان برده فروختند ، با اين وضع تكليف مردم ديگر معلوم است كه چه به سرشان آمد !
در اين ميان در خراسان فرزند شاه خدابنده به نام عباس ميرزا كه كودكى خردسال بود والى اسمى خراسان بهشمار مىرفت ، سرپرست او به نام عليقلى خان شاملو ضمن اتحاد با با مرشد قلى خان اوستاجلو و پشتيبانى عشاير زير رهبريشان ، به سال 1581 عباس ميرزا ( متولد 1571 . م ) را شاه ايران اعلام كردند و قصدشان آن بود كه به نام اين كودك در سرتاسر ايران فرمان رانند . اينان پس از آنكه از كشته شدن حمزه ميرزا يگانه مخالف نيرومندشان آگاه شدند هردو به سوى قزوين رهسپار و آن شهر را اشغال كردند . شاه محمد خدابنده در آن هنگام سرگرم سركوبى جنبش مردمى در فارس بود ، با ارتشش فارس را رها كرد اما ديرى نپائيد ، درگذشت . عباس 12 ساله با كمك اميران قزلباش شاهنشاه سرتاسر ايران گرديد ( 1587 - 1629 ) .
در پايان سده 16 وضع خارجى و داخلى ايران بسيار وخيم بود ، كشور از نابسامانى
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 257
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٢٥٧