كه خود را چيزى كمتر از رستم پهلوان نمىدانستند ، او را به رهبرى خود برگزيدند .
قيام به زودى اوج گرفت ؛ در اين قيام گذشته از دهقانان و پيشهوران ، خردهمالكان نيز شركت داشتند . ديرى نپائيد سربداران شهر سبزوار را به تصرف درآوردند و آنجا را مركز حكومت خود قرار دادند ( 1337 - 1381 ) . در همان سالهاى نخست قيام ، سربداران يك رشته شكستهائى به چريكهاى اشراف مغول - ترك وارد آوردند ، و سرتاسر باختر خراسان را با شهرهاى نيشابور ، طوس به قلمرو خود افزودند .
آخرين ايلخان مغول به نام توگا تيمور خان كه به گرگان مهاجرت كرده بود ، رهبر سربداران را گويا براى بستن پيمان به عشيرهاش دعوت كرد ، منظورش آن بود كه او را هنگام مهمانى پس از مستى دستگير كند . امير سربداران كه كرابى نام داشت با 300 مرد جنگى ( بنابر برخى از اسناد با 1000 تن ) به اردوگاه ايلخان وارد شد . سربداران كه از نيرنگ ايلخان آگاه شدند تصميم گرفتند بر او پيشدستى كنند . در اين مهمانى كرابى ايلخان را كشت ، افراد سربداران به مغولان حاضر تاختند قسمتى از آنها را كشتند و بقيه از زور هراس فرار را بر قرار برتر شمردند .
اين رويداد در 13 دسامبر 1353 پيش آمد ، در اين هنگام گرگان به قلمرو سربداران ملحق شد . در دستگاه حكومت سربداران پيكار داخلى بين ميانهروان كه به خردهمالكان ايرانى اتكا داشتند ، و افراطيون كه هواخواه دوآتشهء درويشان فرقهء حسنى بودند آغاز شد ، گروه اخير نمايندگان پيشهوران و تا اندازهاى دهقانان بينوا بودند . اينان را شيخ حسن جورى كه به وسيلهء سربداران از زندان آزاد شده بود ، رهبرى مىكرد . او از پندار برابرى اجتماعى دفاع مىكرد . در جريان اين پيكارها فرمانروايان سربداران اغلب عوض مىشدند ( در ظرف 44 سال 12 امير عوض شدند ) . اگرچه غالبا اميران ، وابسته به جناح ميانهرو بودند ، اما زير فشار افراطيون گاهگاهى ناچار به پيروى از گرايشهاى افراطى مىشدند .
در زمان حكومت سربداران دهقانان فقط 15 / 3 محصول جمعآورى شده را به عنوان ماليات به دولت مىپرداختند و اضافه بر اين مبلغ ، دينارى از آنها به عنوان ماليات گرفته نمىشد . فرمانروا ، مقربان ، نوكران ( منظور مستخدمان نظامى است ) همه يكجور لباس مىپوشيدند و جامههاى آنها شامل پارچههائى از پشم گوسفند يا شتر بود . در خانهء فرمانروا هرروز گردهمآئىاى تشكيل مىشد كه حاضران غذا مىخوردند ، در اين اجتماع هركس اعم از ثروتمند و بينوا مىتوانست شركت كند و غذا بخورد . چريكها معمولا از ميان دهقانان برگزيده مىشدند ، شماره آنها در آغاز 12 هزار تن ، بعدها 18 هزار تن و سرانجام 22 هزار تن مرد رزمنده بود ، همهء اينها از دولت حقوق جنسى مىگرفتند . رزمندگان سربداران به عنوان دليرترين پيكارجويان نامدار شدند .
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 232
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٢٣٢