تقريبا در بيشتر ايالتها قيام عليه امپراطورى روم آغاز شد و نيروهاى رومى ناچار به ترك مخاصمه شدند ، ارتش تراژان ناگزير عقب نشست .
به سال 117 م . روميان كليهء سرزمينهاى متصرفى را رها كردند . تراژان خود را براى لشكركشى تازهاى به شرق آماده مىكرد اما مرگ به او فرصت اين كار را نداد .
جانشين او به نام ارديان ترجيح داد بهشرط بازگشت وضعيت به پيش از جنگ ، با پارتها صلح كند . پارتها در طى صد سال مرز قلمرو خود را به كنارههاى فرات رسانده بودند . اما اينبار موفق نشدند در برابر لژيونهاى رومى تراژان پايدارى كنند . روميان ثروتمندترين استانهاى تابع پارت را اشغال و تاراج كردند ، و اين رويداد ضربهء كوبندهاى به حكومت پارت بود . انگيزهء اصلى اين رويداد آن بود كه از پيش زمينه ازهمپاشيدگى دولت آرشاكها فراهم شده بود . وضع شهرهاى قلمرو پارت در بين النهرين چنان بود كه قسمتى از كنارههاى فرات در دست سلوكيدها بود . اين شهرهاى سلوكى در طول صد سال تكيهگاه روميان و گروههاى هواخواه روم بودند ، در جريان نبردهاى تراژان اينها آشكارا عليه پارتها وارد عمل مىشدند . اين واقعيت داراى اهميت ويژهاى بود اما ضمن تسلط پارتها استقلال « پليس » ها از ميان رفت ، شهرها در چارچوب ساختمان حكومت پارت سخت محدود شدند .
شهرهائيكه به دولت پارت گرايش داشتند ، هنگام تجاوز روميان سخت پايدارى مىكردند .
در طول چند دهه در مرزهاى روم - پارت صلح برقرار بود ، در زمان خود پارتها پس از لشكركشى تراژان آرامش نسبى برقرار شد . ضمن سالهاى سلطنت ولوگز دوم ( 129 - 147 م ) و بهويژه در زمان ولوگز سوم ( 148 - 192 ) ، مىتوان پنداشت كه ستيزهاى داخلى مهمى در پارت روى نداد . اما وضع پارتها هم چندان استوار نبود .
آشفتگى جدىاى در اين دوره در مرزهاى شمالى و خاورى قلمرو پارت به چشم مىخورد .
پيدايش دولتهاى كوشان باعث خطر دائمى در شرق بود . در اين هنگام ظاهرا گيركانى استقلال بهدست آورد . علاوهبر اين استانهاى شمالى چندبار مورد تاختوتاز ويرانگرانه الانها قرار گرفتند . بهويژه به سال 136 هجوم سختى از سوى اين طايفه انجام گرفت .
ارمنستان مانند پيش مانع حسن روابط روم - پارت بود . مىتوان پنداشت كه هم روميان و هم پارتها تلاش مىكردند تا نفوذ خود را بر ضد يكديگر در اين منطقهء كه كليد مواصلات شرق و غرب بود ، پابرجا كنند .
روميان در دورهء سلطنت آنتونينپى ( به سال 155 م . ) موفق شدند تسلط خود را در ارمنستان برقرار كنند . پارتها نتوانستند بيدرنگ عليه روميان به عمليات جنگى بپردازند ، فقط پس از 6 سال ، يعنى پس از مرگ امپراطور ، به ارمنستان لشكر كشيدند . پايدارى پادگان رومى بهسرعت درهم شكست . حاكم رومى ارمنستان به نام كاپادكى كه دستپاچه شده
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 153
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص١٥٣