پس از مرگ اردوان دوم پيكارهاى داخلى دامنهدارى در قلمرو حكومت پارت در گرفت . دو تن از برادرزادههاى اردوان به نامهاى واردان و گتارز ادعاى سلطنت داشتند .
پس از پيكار طولانىايكه حكومت پارتها را به نابودى تهديد مىكرد ، مدعيان سلطنت با هم سازش كردند ، واردان به عنوان « شاهنشاه » ، و گتارز به عنوان فرمانرواى گيركانى تعيين شدند ، مهمترين مسئله واردان ، درهم شكستن سلوكيدها بود ، چون اينها در طول 7 سال حكومت پارت را به رسميت نشناختند . در نتيجه سركوبى اين قيام ( آخرين تلاشهاى جدى ساكنان يونانى باعث تغيير موقعيت سياسى آنها در قلمرو پارت گرديد ) سلوكيدها در كنار دجله از استقلال محروم شدند . مىتوان پنداشت كه از زمان اردوان دوم به بعد رفتهرفته شهرهاى بزرگ يونانى قلمرو پارت زير نظارت مستقيم دولت پارت درآمدند . قشرهاى بالائى شهرهاى يونانى ( از نوع دورا - يورپس ) از نظر پيشرفت بازرگانى بينالمللى بهتر شمردند كه نسبت به آرشاكها وفادار بمانند و از آنها پشتيبانى كنند . اينها ثروتمند شدن از راه بازرگانى را از كوشش براى سرنگونى حكومت پارتها برتر دانستند . اين گونه تسليم سلوكيدها نشانهء پايان پيكارهاى داخلى دو گروه حاكم قلمرو پارت و شكست گروهى كه چيرگى روميان و قطع دخالت دولت پارت را خواستار بودند ، گرديد .
اما پيكار داخلى و مداخله روميان در امور داخلى قلمرو دولت پارت پايان نيافت .
سرتاسر دوران تاريخ دولت پارت شامل پيكارهاى پيوسته حكومت مركزى و اشراف محلى بود و غالبا اين جريان باعث برخورد با دولت روم از لحاظ سياست خارجى مىشد ، و حتى از سوى شرق هم كه زمانى پايگاه قدرت پارتها به شمار مىرفت و از آنجا كوچنشينان طرفدار دولت پارت ، حكومت يونانى - باخترى را درهم شكستند ، هماكنون مورد تهديد قرار گرفت و سرانجام به تشكيل حكومت كوشان كه از دولت پارت جدا بود ، گرائيد .
پيمان واردان و گتارز پايدار نماند . در اثر توطئههاى دولت روم و موقعيت اشراف محلى كه مىخواستند از دست هردو رهائى يابند ، تضاد ميان آنها شدت گرفت . واردان در پى سوءقصدى كشته شد ، پس از چند سال ميدان به دست گتارز افتاد . پس از تسلط موقت ونون ( كه سابقا حاكم ماد بود ) پسرش ولوگز اول به سلطنت رسيد ، زمان سلطنت او مرحلهء مهمى در تاريخ دولت پارت به شمار مىرود . او از سياست خارجى فعالى پيروى كرد و تلاش خود را به منظور تجديد تسلط پارتها در ارمنستان كه در دوره ستيزهاى داخلى از دست رفته بود ، متوجه كرد . قسمت مهمى از مردم ارمنستان ، از پارتها در برابر روميها پشتيبانى مىكردند . پس از يك رشته نبردهاى طولانى كه گاهى اين يا آن دولت كامياب مىشد سرانجام نبردى قطعى نزديك راندا درگرفت ، در اينجا ارتش روم به سختى شكست خورد و تسليم گرديد . فقط پس از فرسودگى كامل دو طرف و عدم امكان براى ادامهء اين
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 150
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص١٥٠