در اين هنگام ارمنستان وضع پيچيدهاى به خود گرفت و در پى آن شرايط مساعدى براى تجاوز روميان در اين منطقه پديد آمد . به سال 114 ميلادى ، امپراطور روم ، تراژان جدا خود را براى هجوم به قلمرو پارت آماده كرد . ظاهرا يكى از انگيزههاى اصلى تعرض روميها ، تلاش آنها براى به دست گرفتن راههاى بازرگانىاى بود كه به شرق مىپيوست . در نخستين مرحله بنا بود ارمنستان تصرف شود و از آنجا ارتش روم به بين النهرين بتازد .
فرمانروايان استانها و شهرستانهاى شمالى بين النهرين تقريبا بدون نبرد زير اطاعت تراژان درآمدند . عدم پايدارى جدى در برابر روميان نشانهء آن بود كه در اين هنگام ستيز داخلى سختى ميان خسرو و ولوگز دوم درگرفته و علاوه بر اين آتش شورش عليه پارتها در ايلام و پارس شعلهور شده بود . به سال 115 ميلادى روميان موقعيت خود را در شمال بين النهرين استوار كردند .
در بهار 116 ميلادى تعرض عمومى ارتش روم به جنوب آغاز گرديد . در جريان اين تعرض پايتخت دولت پارت يعنى تيسفون به وسيلهء روميان تصرف شد . روميان علاوه بر غنائم فراوانى كه به چنگ آوردند ، تخت طلاى آرشاكها را هم تصرف كردند . پس از آن ارتش روم به سوى كنارههاى خليج فارس رهسپار شد و ناوگان رومى در رود دجله و خليج فارس به حركت درآمدند .
اما هنگاميكه ارتش روم از بادهء پيروزى سرمست بود ، وضع ساكنان محلى تغيير كرد ، در سرتاسر استانهاى بين النهرين كه روميان تسخير كرده 1 بودند ، آتش طغيان شعلهور شد . انگيزهء اصلى اين رويداد آن بود كه روميان يك مركز ايالتى در بين النهرين بنا نهادند .
از پيش يك مركز ايالتى هم در ارمنستان ايجاد كرده بودند . به سال 115 ميلادى مركز ايالتى بين النهرين تاسيس گرديد كه حدود قلمرو آن تا سواحل آشور و بابل و مرز مسنا مىرسيد . با تأسيس اين مراكز ايالتى ( كه زير كنترل بيدادگرانه شهرهاى يونانى بود ) ، فرمانداران كوچك محلى كه نخست تسلط روميان را به رسميت شناخته بودند ، از لحاظ پرداخت ماليات و باج به عاملان رومى به ناخشنودى گرائيدند ، هماكنون مىديدند خود - مختارى ناچيز آنها از ميان رفته و زير نفوذ اقتصادى روميان قرار گرفتهاند و به راستى بازرگانان از انجام بازرگانى آزاد محروم گرديدند . همه اين انگيزهها ساكنان بين النهرين را به جنبش عليه روميان كه سرتاسر بين النهرين را به تصرف درآورده بودند ، برانگيخت . بسيارى از پادگانهاى رومى كه در شهرها بودند ، به وسيلهء مردم نابود شدند ، اين رويداد ارتش روم را به سختى ناتوان كرد . در اين هنگام ستيز داخلى دولت پارت پايان يافت ، مخالفان باهم متحد شدند و نيروى واحدى را تشكيل دادند . « شاهنشاه كبير » خسرو نيروى عظيمى از پارتيان را به بين النهرين فرستاد وضع جنگ به سود پارتيان تغيير كرد . در اين هنگام
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 152
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص١٥٢