پائينترين طبقات ، بردهها بودند . بهدشوارى مىتوان درباره شمارهء بردگان و نقش توليدى آنها در استانهاى شرقى دولت پارت اظهارنظر كرد . مىتوان پنداشت كه استيلاى يونانيان - مقدونيان باعث جهش تندى در پيشرفت بهسوى نظام بردهدارى در استانهاى شرقى گرديد . چون شهرهاى يونانى ، بهعنوان كانونهائى براى رواج نظام بردهدارى بهمنظور توليدى ، با اشكال « قديمىاش » وجود داشتند .
در قسمت باخترى دولت پارت ، سطح پيشرفت روابط اجتماعى - اقتصادى جور ديگر بود ، در آنجاها شكل كلاسيك نظام بردهدارى آشكارا خودنمائى مىكرد « پليس » هاى يونانى مراكز رواج اين نظام بهشمار مىآمدند . مداركى كه دربارهء آزادى بردگان در شوش بهدست آمده نشان مىدهد كه نظام بردهدارى در آن سامان بهسختى رواج داشته است ، اسناديكه در بابل بهدست آمده حاكى از انجام خريدوفروش بردههاست . بارى اشكال استثمار توليدكنندگان بلاواسطه را نبايد نوعى از بردگى به شكل كلاسيكش برشمرد . شكلهاى ديگر استثمار كه از زمانهاى پيشين باقيمانده بودند ، عملى مىگرديدند . علاوهبراين مىتوان پنداشت كه در دورهء سلوكيدها « پليس » هاى يونانى ، سرزمينهاى روستائى پيرامونشان را استثمار مىكردند ، و اين روش در زمان پارتها هم اجرا گرديد . عملا شكلهاى گوناگون مقيد كردن تودهها در اين يا آن مرحله از دورانهاى تاريخى سرانجام به رواج نظام بردگى كامل مىگرائيد ، اين واقعيت را چند سند كه از دورايورپس ( شهر يونانى بين النهرين ) بهدست آمده تائيد مىكنند . بهطوركلى مىتوان گفت ، كه در دوران پارتها ساختمانهاى اجتماعى استانهاى غربى از قبيل بابل ، بين النهرين و ايلام كاملا پيچيده بوده است . بر - خلاف استانهاى شرقى در اين مناطق گروههائى وجود داشتند كه از آزادى كامل برخوردار بودند ، اينان را بايد شهروندان شهرهاى يونانى ، خادمان معابد شهرهاى باستانى شرقى برشمرد ، ظاهرا گروههائى از كشاورزان از مناطق ديگر بهوسيله پارتها به غرب كوچانده شدهاند . عمال و كارگذاران دستگاه حكومت پارت نيز در رديف قشر ممتاز بهشمار مىآمدند .
درعينحال در اين مناطق نظام بردهدارى بارها بيشتر از شرق رواج داشت و شكلهاى ديگر مقيد كردن تودههاى توليدكننده نسبت به شرق سختتر انجام مىگرفت . نظام دولتى پارتها داراى خودويژگيهائى شد كه در روند پيشرفت اقتصادى - اجتماعى و سياسى پديد آمد . سه اصل مهم باعث وجود چنين ويژگيهائى بودند ؛ نفوذ پندارهاى بازماندگان پارس - هاى هخامنشى ؛ اصول هلنى حكومت سلوكيدها كه هنوز رايج بود ؛ سنتها و عادتهاى اتحاديه كوچنشينان پارتى ، اين عامل رفتهرفته باعث تحول و نابودى رسومى گرديد كه از زمان جنگهاى دموكراسى يونان به يادگار مانده و تا پيش از استيلاى پارتها در شهرهاى يونانى رايج بود . در رأس دولت ، شاه قرار داشت ، اما قدرت شاه بهعنوان قدرت
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 147
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص١٤٧