خاور ( مناطق آسياى ميانه و ايران ) صحنهء اصلى اجراى سياست سلوكيدها در زمان باستان بود . در زمان سلوكى اول پسر و وارثش به نام آنتيوك ( 280 - 261 ق . م . ) بهعنوان دستيار شاه سياستهاى دولت سلوكيد را در بخش خاورى متصرفات پدرش اجرا مىكرد .
براى تقويت موقعيت سلوكيدها شهرهاى نوى در روستاهائيكه لشكريان در آن پادگان بودند ، بنا گرديد ، شهرهاى قديمى نوسازى شدند و كارهاى ديگرى انجام گرفتند ( مثلا پيرامون واخهء مرو ديواركشى شد و غيره ) .
اما بعدا اين سياست دگرگون گرديد . مركز ثقل سياست سلوكيدها بيشتر به غرب انتقال يافت . جنگهاى دامنهدارى ميان سلوكيدها و پتولمىها بر سر تسلط بر جنوب سوريه درگرفت ( جنگهاى سوريه ) ، ساتراپهاى خاورى تابع دولت مركزى بهعنوان منابعى براى استثمار تلقى شدند و اين مناطق مراكزى تداركاتى براى اجراى سياست فعال در مرزهاى باخترى بهكار رفتند . ساكنان يونانى و مقدونى مناطق خاورى نمىتوانستند با اين وضعيت سازگار باشند . در برابر دولت يك مشت مسائل پيچيده وجود داشت ( افزايش ناخشنودى مردم محلى ، تهديد عشاير كوچنشين و غيره ) و اگر اين مسائل حل نمىشدند بيگمان بهرهكشى از منابع مادى و انسانى آن منطقه براى عمليات در غرب دشوار بود . به اين انگيزهها روحيه جدائىخواهى در خاور افزايش مىيافت ، و بيشتر ساكنان خواهان گسستن بند اطاعت از شاه سلوكى بودند . در نيمه سده سوم ق . م . زمان مناسب براى انجام اين منظور فرارسيد ، در اين هنگام ، ستيزهاى داخلى اركان دولت سلوكى ، و عقبنشينى ارتش اين دولت در جنگ با پتولمىها حكومت را به مرز فاجعهء هولناكى سوق داد . در همين هنگام ساتراپهاى باختر سغديان و پارت از قلمرو دولت سلوكيد جدا شدند . ضمن رويدادهاى بعدى پارتها موفق به تشكيل دولت پارت گرديدند ( به بخش بعدى مراجعه شود ) ، و در سرزمينهاى باختر و سغديان ، حكومت يونانى - باخترى تشكيل گرديد . لشكركشى سلوكى دوم ( 230 - 227 ق . م . ) به شرق با وجود كاميابيهاى نخستين سرانجام به شكست گرائيد . اين گونه حاشيه شمال شرقى قلمرو سلوكيدها از دست شاه آندودمان خارج شد .
بيدرنگ پس از آغاز سلطنت آنيتوخ سوم ، ساتراپ ماد ، مولون و برادرش اسكندر كه ساتراپ پيشين پارس بود ، عليه دولت مركزى سلوكيد بپاخاستند ( در سالهاى 222 - 220 ق . م . ) . انگيزهء اين قيام چيزى جز جدائىخواهى بلندپايگان يونانى - مقدونى نبود . در اين هنگام مولون ، كاميابيهاى درخشانى بهدست آورد و حتى بابل و بين النهرين را تصرف و خود را شاه اعلام كرد ، اما اين قيام سركوب شد . پس از اين رويداد آنتيوخ سوم لشكركشى بزرگى را بهسوى خاور آغاز كرد ( 212 - 205 ق . م . ) ، منظور از
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 129
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص١٢٩