و حكمت و حيات و سائر مظاهر هستى ممكنات ناگزير شدند كه معترف شوند خدا كه مبدأ پيدايش همهء اين كمالات است خود هم بايد واجد آنها باشد ولى چگونه مبدأ واحد به همهء اين اوصاف كماليه متصف است ، بحث در صفات از عميقترين بحث فلسفهء قديم است و از نظر تطبيق اين سه اصل :
1 - مبدأ جز يكى نباشد .
2 - تعداد قدماء محال است .
3 - هر كمال وجودى در ممكن بايد از مبدأ افاضه شده باشد .
معتقد شدند كه صفات كماليهء الهى عين ذات است و در حقيقت ذات و صفتى نيست بلكه وجود يگانهاى است كه با وحدت حقهء خود منشأ همهء اين آثار است و البته درك اين موضوع بسيار مشكل است و در نتيجه جمع كثيرى از متكلمين اسلامى كه فرقهء اشاعره باشند زير بار آن نرفته و صفات زائد بر ذات براى خدا معتقد شدند ، اين است كه بحث در صفات از مشكلترين مباحث علم الهى و از شاهكارهاى مباحث مذهبى است و چون راوى اين حديث اين موضوع را حضور امام طرح مىكند امام او را به اين بيانى كه كرده است متوجه مىسازد به اهميت موضوع بحث و مىفرمايد از نظر عمومى درك اين موضوع مشكل است و موجب خطر گمراهى و هلاكت است .
در بارهء مراتب وجود و ظهور خداوند گفته شده است :
1 - مقام ذات بحث كه غيب مطلق است .
2 - ظهور ذات براى خود - مقام احديت و يكتائى .
3 - ظهور ذات در مقام صفات - مقام واحديت و يگانگى .
4 - مقام ظهور حق در افعال خود - مقام فعال مطلق اينها مراتبى است كه از نظر فلسفه و عرفان براى تشريح مقامات هستى بافتهاند و گفتهاند و در اطراف هر كدام كتابها و فسانهها دارند .
الكافي ( أصول الكافي ) ( فارسي ) — صفحة 567
مساهمون: الشيخ الكليني
ص٥٦٧