بىنياز دانند در همهء احكامى كه از عقل استفاده شود و چنين گفتارى بطور كلى بيرون شدن از مسلمانى است و از احكام اسلام ، و در پاسخ اين سؤال بيان شد آنچه راه جو را بس است و رهنمائى است براى جويندگان و الحمد للَّه .
در تفسير يك آيه در بارهء اختلاف
اگر كسى پرسد از تفسير قول خدا سبحانه ( 118 سورهء هود ) : « و اگر خواستى پروردگارت هر آينه مردم را يك امت ساختى و پيوسته با هم اختلاف دارند جز كسى كه خدايش رحم كرده و براى آن آفريده آنان را » . كه در بارهء آن چه گوئيد با اينكه ظاهرش اينست كه خدا نخواسته همهء مردم يك امت باشند و با هم باشند در راه هدايت و معرفت ؟
و چه معنا دارد فرمودهء او : « و براى آن آفريده آنها را » و ظاهرش اينست كه براى اختلاف آنها را آفريده و اگر مقصود براى رحمت بود بايد بگويد : « و لتلك خلقهم » زيرا رحمت مؤنث است و لفظ « ذلك » را كنايه نياورند جز از مذكر با اينكه معنى رحمت نازك دلى و مهرورزى است و اين معنا بر خدا سبحانه روا نيست . « 1 »
هامش
( 1 ) در تفسير ابو الفتوح رازى ج 6 ص 231 چاپ اسلاميه در تهران - گويد :
و در اين آيه چند سؤال است :
يكى آنكه گفت : اگر خدا خواستى مردم يك ملت بودندى يعنى همه مسلمانان بودندى چون نبودند دليل آن كند كه نخواست .
2 - اگر آنكه گفت : « و لذلك خلقهم » ايشان را براى آن آفريد از دو بيرون نيست يا اشارت به « ذلك » راجع است با « رحمت » يا باختلاف .
اگر با رحمت راجع بودى تلك بايستى در كنايت او چه رحمت مؤنث است و ذلك اشارت بمذكر ، بايد باختلاف شود و اين خلاف مذهب شما است كه خداى خلقان را براى اختلاف آفريند .
3 - دگر آنكه اگر رحمت را برقت قلب تفسير كنند لايق نباشد بخداى ( چون خدا را قلبى نباشد مانند آدمى ) و اگر بغفران و اسقاط عقاب تفسير كنند هم بمذهب شما راست نيست براى اينكه خداى تعالى خلقان را نه براى اين آفريد .
اما جواب از سؤال اول گوئيم : خدا به اين مشيت مشيت قهر و غلبه و الجاء و اكراه خواست ، گفت : اگر من خواستمى مردمان همه را يك امت كردمى و همه را بر ايمان حمل كردمى يعنى من بر آن قادرم و ايشان بر اين كفر كه كردند مرا اعجاز نكردندى و مانند اين در قرآن بسيار است .
من مترجم گويم : صريحتر و بليغتر آيات قرآن مجيد در اين باره آيهء 99 سورهء يونس است كه فرموده : « و اگر خواستى پروردگارت البته كه ايمان آوردند هر كس كه در زمين بود همهء آنان سراسر آيا پس تو باشى كه به زور وادارى همهء مردم را كه بوده باشند مؤمن » .
و اين آيه روشن است در اينكه مقصود از مشيت خواستن بالجاء و زور و اكراه است . ( مترجم )