آنان را گرفت لطفى كرده و گر نه او نيست كه آنان را بر گناه واداشته و بندهها را به زور بر آن گماشته بلكه حجت خدا عز و جل بر آنان اينست كه وظيفه را بدانها آموخته و راه را بر انجام فرمان و نهى خود بر ايشان باز كرده و از ان خدا است حجت شايان و رسا و السلام « 1 » 164 - محمد بن سنان روايت كرده از داود بن كثير رقى كه ابو حنيفه « 2 » بابن ابى ليلى « 3 » گفت : ما را نزد موسى بن جعفر ع ببر تا در باره كارهاى بندههاى خدا از او پرسش كنيم ، اين در زمان زندگى امام جعفر صادق ع بود و امام موسى در آن روز پسر بچه بود و چون نزد آن حضرت رفتند بر او سلام كردند و گفتند : بما خبر بده از كارهاى بندگان خدا كه از كه باشند و فاعل حقيقى آنها كيست ؟
هامش
( 1 ) در پاورقى ص 352 نقل شد كه او رئيس قدريه بوده و اين كلمه به دو تفسير آمده :
اول - بمعنى جبريه كه همه كارهاى بندگان را به خدا وابندند و بنده را چون ابزارى در دست او براى انجام هر كارى دانند و عنوان روشن آنها اشاعره است كه بعدها بدان موصوف و شناخته شدند .
دوم - بمعنى مفوضه يعنى كسانى كه معتقدند خدا بنده را آفريده و قدرت خلق كار را به دو داده و او را رها كرده و تأثيرى در كار او ندارد و چون پيغمبر اسلام قدريه را مذمت كرده هر طائفه اين لقب را از ان رقيب خود تفسير كردند و از مضمون روايت برآيد كه حسن بصرى از جبريان بوده « مترجم »
( 2 ) نام ابو حنيفه و نژاد او نعمان بن ثابت بن زوطى بن ماه بوده ، نيايش ماه غلام تيم اللَّه بن ثعلبه كوفى است ، ابو حنيفه يكى از پيشوايان چهارگانه اهل تسنن بشمار ميرفت و صاحب رأى و قياس و فتواهاى معروف در فقه است - نقل از ص 93 ج 1 ترجمه هدية الاحباب محدث قمى ره سلف او مالك پيشواى مالكيان به قرآن و حديث و اجماع اهل مدينه فتوى ميداد ولى ابو حنيفه بيشتر احاديث را مردود ميدانست و در فهم قرآن هم كند بود زيرا از علوم عربيت كه مايه فهم قرآن مجيد است و اخبار تفسير وارده از ائمه هدى كم بهره بود و از اين رو براى فتوى قياس و راى را به كار برد چنانچه محدث نامبرده در ص 96 آن كتاب از ابن خلكان آورده كه : او يعنى ابو حنيفه هيچ عيبى نداشت غير از قلت و كمى عربيت .
و در ص 68 آن كتاب گويد : ابو حنيفه در سال 150 قمرى در بغداد در گذشت و قبر او در مقبره خيزرانست .
( 3 ) سوم - نام و نسب ابن ابى ليلا محمد بن عبد الرحمن بن ابى ليلا بوده و برخى گفتند : داود بن بلال بن احيحة بن حلاج انصارى و قاضى كوفه بوده .
شيخ او را از اصحاب امام جعفر صادق ع بشما آورده و با ابو حنيفه رقابت داشته پدرش عبد الرحمن از بزرگان تابعين كوفه بوده و از حضرت على ع كسب دانش نمود و بروايتى در جنگ حجاج كشته شد جد او ابو ليلا از صحابه شمرده ميشد بطور خلاصه از ص 358 كتاب نامبرده ( مترجم )