فصل : در باره بلوغ « 1 »
و اما اينكه مخالفان گفتند رسيدن به حد تكليف برخ دادن احتلام است و امير المؤمنين ( ع ) وقتى مسلمان شد به پايه احتلام نبود و مكلف نبود .
بايد گفت : اين عقيده درست نيست و اگر چنين بود بايد هر كه بدوران احتلام ميرسيد مكلف باشد و ما ميدانيم كه فاسد است براى آنكه بالغانى باشند غير مكلف چون ابلهان و ديوانگان و آنچه بايد گفت اينست كه شرط تكليف عقل است و تشخيص درست و نيروى ادراك براى واجب عقل بر آدمى كه نظر و استدلال و شناخت آنچه نميشود ندانست از امور واجبه و اعتقاد به حق و فرمان و ادراك ثواب در برابر آن و نيز شرط ديگر تكليف بعبادات شرعيه كه بيشتر آنها از كسى كه به حد احتلام نرسيده ساقطند و سقوطش هم دانسته نشود جز به بيان شرع نه از راه ديگر همان بلوغ
هامش
( 1 ) در باره بلوغ بايد گفت كه حقيقت بلوغ در آدمى اينست كه انسانى رسيده شود مانند رسيدگى در سائر جانداران بلكه در نباتات و ميوه و هر جاندارى و يا ميوه اى وقتى رسيده است كه خاصيت خود را بطور كامل ظاهر كند ، مثلا اسب يا الاغ سوارى و باربر شوند ، مرغ تخم كند و خروس بمرغ بجهد و براى او دانه نشان بدهد و انگور و سيب رنگ و مزه خود را نمايان كنند كه در حال غوره بودن نمايان نمىكنند و آدم بالغ يعنى انسان رسيده و خاصيت آدمى ظهور عقل و تميز است از نظر روحانى و نمودهاى جنسى او از نظر جسمانى نمود جنسى در مرد باحتلام و روئيدن موى زهار است و در زن به حيض شدن و آبستنى و چنانچه در ميوهها پيشرس وجود دارد چه از نظر صنفى مانند انگور ياقوتى و خليلى كه دو صنف از انگورهاى پيش رسند و در حدود يك سوم عمر انگور بر تاك از انگورهاى ديگر زودتر ميرسند يا زودرس فردى چنانچه در يك تاك ملاحظه مىشود كه يك خوشه زودتر رسيده و يا مثلا در يك درخت سيب يا گلابى يك دانه يا چند دانه زودتر رسيده ميشوند ، در جانوران و آدميان هم بسا افرادى پيش رسند و زودتر از ديگران خاصيت آدمى آنها كه عقل و تميز است از نظر روحانى زودتر نمودار مىشود و بسا آثار جسمانى هم از احتلام و غيره زودتر از نوع آدمى در آنها نمايان ميگردد و اين خود نياز بيك بررسى بسيار دامنهدار دارد و مولا امير المؤمنين ( ع ) از افراد بسيار زودرس بشر بوده مانند حضرت يحيى و عيسى در ميان پيغمبران و يا حضرت جواد در ميان امامان و بودند در ميان افراد بشر كسانى كه پيش از حد بلوغ نوعى بمقامات عاليه علمى رسيدند و فخر الدين فرزند برومند علامه حلى و خود او بقولى پيش از دوران بلوغ نوعى بدرجه اجتهاد علمى رسيدند كه دلالت بر كمال عقل دارد و در باره ابو على سينا هم گفته شده كه در نه سالگى مقام علمى شايان توجهى داشته و بالغ بودن امير مؤمنان در ده سالگى از نظر طبيعى هم نبايد مورد تعجب و انكار باشد ( مترجم )