امام فرمود : اى سليمان : ارادهاش جز خودش بود ؟ گفت : آرى . فرمود : پس تو از ازل ثابت كردى با او ديگرى ، سليمان گفت : نه ثابت نكردم فرمود : اراده پديده است اى سليمان زيرا هر چه ازلى نباشد پديده است و اگر پديده نباشد ازلى است و مناظره كشيد تا آنجا كه امام عليه السّلام فرمود : به من بگو اراده فعل است يا جز فعل ؟
گفت : آن فعل است فرمود : پس پديده است زيرا هر فعلى پديده است گفت : فعل نيست فرمود : پس از ازل ديگرى با او بوده سليمان گفت : اراده ساخته شده فرمود : پس پديده است و سخن كشيد تا اينكه گويد : سليمان گفت : مقصودم اينست كه از ازل فعل خدا است فرمود عليه السّلام : تو نميدانى كه ازلى مفعول نباشد و هم قديم و هم حادث با هم نميشود و او ديگر جوابى نداشت سپس سخن را برگردانيد تا اينكه فرمود :
آنچه ازلى است مفعول نيست ، سليمان گفت اشياء اراده نيستند و در ازل چيزى را اراده نكرده ، فرمود : اى سليمان دچار وسواس شدى پس كرده و آفريده آنچه را آفريدن و فعلش را اراده نكرده ؟ اين وصف كسى است كه نداند چه كند ، برتر است خدا از آن ، سپس سخن را باز گردانيد و فرمود : اراده پديده است و گر نه بهمراه او ديگرى باشد .
در احتجاج ( ص 218 ) مانند آن را بىسند ذكر كرده .
در اين خبر چند بار فرموده : قديم جز خدا نباشد و معقول نيست تأثير باراده و اختيار در چيزى كه از ازل با خدا بوده است . « 1 » 29 - در عيون ( ج 1 ص 262 ) بسندش از امام رضا عليه السّلام از پدرانش كه رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم فرمود : نخست چيزى كه خدا عز و جل آفريد ارواح ما بود كه بستايش يگانگى و سپاس خود گويا نمود سپس فرشتهها را آفريد « تا آخر خبر »
هامش
( 1 ) روايت دلالت دارد كه اراده وصف فعل است و ذاتى نيست مانند اخبار بسيار ديگر و چون خدا چيزى آفريد كه موصوف بمراد شد خدا هم موصوف بمريد شود از نظر فعل خود و اراده در ذات او پديد نشود چنانچه از ازل نبوده و اراده ذاتى او علم او است باصلح و آن عين ذات اوست و ازلى است و زمان در آن راه ندارد ( شرح مترجم )