پس از آنست براى آنكه زمين چون مادر است و آسمان چون پدر و تا هر دو نباشند نوزاد آن معادن و گياه و حيوان بوجود نيايند .
چهارم - كه نيز از او است كه « بعد ذلك » بمعنى « مع ذلك است بهمراه آن » چون قول خدا «
عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِكَ زَنِيمٍ
» كه بمعنى مع ذلك است و چنانچه تو به مردى گوئى تو چنين و چنانى و پس از آن هم چنينى و مقصودت ترتيب در كارهاى او نيست و خدا تعالى ( 18 - البلد » فرموده «
فَكُّ رَقَبَةٍ
» تا گويد « سپس بوده از آنان كه گرويدند » و همان بودن منظور است نه ترتيب و اين تقرير تفسيريست كه از ابن عباس نقل شده كه گفته «
وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها
» يعنى با گسترش زمين آن را كشش داد ، من گويم اين جواب نزديك به همان جواب دوم است ، سپس مشهور اينست كه آفرينش زمين پيش از آسمان بوده و اظهر همانست و برعكس هم گفتهاند . واحدي در كتاب بسيط از مقاتل آورده كه گفت : خدا آسمان را پيش از زمين آفريد و تأويل «
ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ
» اينست كه پيش از آن بر آسمان استوار شد كه دودى بود پيش از آفرينش زمين و لفظ كان در آن مقدر گرفته چنانچه خدا فرموده ( 78 - يوسف ) «
إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ
- اگر دزدى كرده البته برادرش هم پيش از آن دزدى كرد » معنا اينست كه اگر بوده كه دزدى كرده .
رازى در ( ج 7 ص 358 ) تفسيرش گويد : مختار من اينست كه آفرينش آسمان پيش از زمين بوده همين ميماند كه تفسير اين آيه يعنى آيه سجده چيست ؟ من ميگويم خلق ايجاد نيست بدليل قول خدا تعالى ( 60 - آل عمران ) نمونه عيسى نزد خدا نمونه آدم است كه آفريدش از خاك و سپس به او گفت باش و او بود » و اگر خلق ايجاد بود لازم آيد كه بموجودى گفته باشد باش ، و اين محال است و چون اين ثابت شد ميگوئيم خلق ارض در دو روز بمعنى صدور فرمان آفرينش او است .
نه ايجاد او و اين فرمان پيش از ايجاد آسمان بوده و مستلزم پيش بودن وجود زمين بر آسمان نيست پايان . و اعتراض در اين سخن نهان نيست و در ضمن شرح اخبار بر حقيقت حال آگاه شوى .