از آتش نبود ، بلكه از جوشش و آب و بخار دادن آن بود بواسطه موج گرفتن و مقصود از دود همان بخار آب است ، و بنا بر اين گوئيم كلامش با قرآن كريم موافق است ، زيرا كف بخاريست كه از حرارت حركت آن به روى آن برآيد جز اينكه تا در هم است به روى آبست و جدا نشده نام كف بدان مخصوص است و آنچه لطيف شد و اجزاء هوا بر آن غلبه كرد و از آب جدا شد نام بخار دارد ، و چون كف بخار است و مقصود از دود هم در قرآن كريم همان بخار است مقصود آن حضرت با مقصود قرآن يكيست ، و بخار پيوسته همانست كه زمين از آن آفريده شده و آن كف است ، وجه شباهت دخان و بخار كه منظور شده دو چيز است :
1 - محسوس و آن صورتيست كه مانند هم از دود و بخار به چشم مىآيد تا بسا ديده نتواند آنها را از هم جدا كند .
2 - معنوى و آن اينست كه بخار ذرات آبست كه بواسطه لطافت با هوا آميخته چنانچه دود هم همانست ولى بوسيله آتش بر آمده زيرا دود هم همان اجزاء آب جرمى است كه ميسوزد و بواسطه حرارت آتش لطيف شده و با هوا آميخته و جدائى آنها از هم بواسطه سبب آنها است و روا است نام يكى را براى ديگرى به كار برند و اللَّه ولى التوفيق .
« نشيبترشانرا را موجى خوددار ساخت » . . . كيدرى گفته : آسمان دنيا را بموج تشبيه كرده براى صفا و بلندى يا مقصود اينست كه نخست موج بوده و سپس بسته و خوددار شده ! . ابن ميثم گفته : آن را بموج تشبيه كرده در بلندى و رنگ موهوم ، و گفته شده : بموج تشبيه شده براى اينكه در نظر اختران آن لرزش دارند ، و شايد مقصود از محفوظى آسمان بلندتر دورى او از كاستى و ويرانى و سقوط و شكافتگى است جز بفرمان خدا سبحانه ، بيشتر شارحان گفتهاند : محفوظ از شياطين است و آن مناسب عليا نيست و بلكه مناسب سفلى است ، و مناسب است مقصود از كلامش قول خدا باشد « و ساختيم آسمان را سقفى محفوظ 32 - الأنبياء » يعنى آسمان بلندتر .
وجهى ديگر به نظر ميرسد : كه مقصود اينست خدا سطح پائين هر آسمانى را
بحار الأنوار (ج54) (آسمان و جهان) (فارسى) — صفحة 129
مساهمون: العلامة المجلسي
ص١٢٩