عنوان كوتاهى آغاز مىشود وموضوع مورد بحث را تعريف مىكند ( مثلا يك نمونه از مكارم اخلاق بخشايش خطاهاى برادران است ) . در پى عبارت آغازين هر بند حديثي يا آيهاى از قرآن يا سخنى مىآيد كه نويسنده گفتار خود را بر آن بنا مىكند . نويسنده گاهى در تأييد صحت آراء خود اشعارى مىآورد . سخنانى كه نقل مىكند از زبان صوفيان بنام يا شخصيتهاى ديگرى است كه عقايدشان شايان احترام است . نويسنده به اين طريق 80 حديث ودر حدود صد سخن از شخصيتهاى بزرگ ونزديك به 40 شعر گرد آورده است . كتاب با دو بند مخصوص پايان مىيابد . بند نخست ( ص 80 ) طرق مختلف ايجاد پيوند دوستى با همه گونه مردم را نشان مىدهد ومىگويد كه با گروههاى مختلف مردم به گونههاى مختلفي باب دوستى بايد گشود وبه نحو خاصي رفتار بايد كرد . در بند دوم ( ص 85 ) نويسنده تأكيد مىكند كه شيوههاى ايجاد پيوند دوستى تنها قابل اطلاق بر رفتار كلى انسان نيست ، بلكه آنها را بايد در مورد هر يك از اجزاء بدن ، از چشم وگوش ودست وزبان ، نيز به كار بست ؛ هدف همهء آنها بايد ايجاد پيوند دوستى باشد .
مراجع كتاب
چنانكه پيش از اين گفتم ، أحاديث وأقوال متناظر با أحاديث واقوالى را كه در اين كتاب آمده است كموبيش در كتابهاى جوامع أحاديث وآثار صوفيانه وآثار أدبي مىتوان يافت . پس از تحليل دقيق اين كتاب نتيجهاى كه حاصل مىشود اين است كه كتاب نقطهء پيوندى ميان كتابهاى أدبي وكتابهاى صوفيانه است ، وكتاب به آن گروه از كتابهاى عامّه فهم اوّليّهء تصوف تعلّق دارد كه در آنها موضوعات صوفيانه چندان مورد نظر نبوده است . به عقيدهء گيب ، مبناى أدب عربى آثاري در زمينهء موعظهء اخلاقى بود . يك نمونه از آن را مىتوان در أدب الكبير وأدب الصّغير ابن مقفّع يافت . در اينجا عنصر مذهبي اسلامى چندان نقشى ندارد . ديگر كتابهاى اوّليّهء أدبي مانند عيون الأخبار وروضة العقلاء شامل تمثيلات وسخنان حكيمانهء شاهان هندى وإيراني ونيز حكم وأمثال فيلسوفان يوناني است « 27 » . جالب توجه است كه شباهت كتابهاى مسيحي كه به بحث در آداب پرداختهاند با اين گونه كتابها به قدرى است كه مدتها كتاب تهذيب الاخلاق أبو زكريّا يحيى بن عدي مسيحي را به جاحظ ومحيى الدّين بن عربى نسبت
هامش
( 27 ) . حتى ، تاريخ عرب ، ص 401 .