مىدادند . با گذشت زمان نفوذ مذهبي در أدبيات افزايش يافت « 28 » . الوشّاء در توصيف شخصيت مثالي خود ، « ظريف » ، به قرآن وحديث استشهاد مىكند . بسيارى از عبارات الموشّى موافق عبارات كتاب مورد بحث ماست . هر دو نويسنده به موضوعات مشابهى پرداختهاند وبه شيوهء واحدى آنها را مورد بحث قرار دادهاند وبه مثالها ودلايل مشابهى استناد جستهاند .
حتى در كتابهاى حديث نيز فصولى مىيابيم كه در آنها سخن از رفتار پيغمبر با دوستان واطرافيانش وبهطور كلى با جامعه است . گرد آورندگان حديث ومؤلّفان أدب صوفيانه عموما به احاديثى استناد مىجويند كه هدف عمدهء آنها تربيت اخلاقى است ودر آنها پيغمبر را مثال اعلايى توصيف مىكنند كه تقليد از أو وظيفهء هر مؤمني است . زهّاد وصوفيان نخستين بر اين أحاديث اوّليّه احاديثى در باب سير ورفتار پيغمبر كه در حلقههاى زهّاد وصوفيان معمول بوده است افزودهاند . عنصر غالب در اين آثار حديث است ؛ ولى در آنها از سخنان حكيمانهء سلاطين وحكّام ورهبران واشعار شاعران واندرزهاى حكما وفلاسفه نيز ياد مىشود . از اين قبيل است مثلا كتابهاى ابن أبي الدّنيا وأبو اللّيث سمرقندى كه حلقهء اتّصال ميان كتابهاى حديث وكتابهاى صوفيانه را تشكيل مىدهد .
كتاب سلمى همهء اين عناصر را در خود گرد آورده است . در آن أحاديث بسيار وهمه گونه أقوال حكّام ورهبران واندرزهاى فلاسفه وحكما واشعار شاعران وسخنان زهّاد ومشايخ صوفيه مىبينيم . از شواهد موجود در اين كتاب چنين بر مىآيد كه سلمى در نوشتن آن بر منابع متعدّدى متّكى بوده واز آنها اقتباس كرده است . خواننده به وضوح درمىيابد كه آداب الصّحبة أو نوعي گردآورى است . سلمى موادّ ومصالح آن را از كتابهاى أدب وحديث وشعر ونيز از كتابهايى كه در آنها از آداب ورفتار سخن رفته ودر قرون سوم وچهارم / نهم ودهم انتشار يافته است گرد آورده وأقوال مشايخ صوفيه را كه خود در سفرهايش از زبان آنها شنيده بر آنها افزوده است . نام كتابهايى را كه أو از آنها استفاده كرده است در معجم الادباى ياقوت وفهرست ابن نديم مىتوان يافت .
آداب الصّحبة واخوّت صوفيانه
گسترش تصوّف در قرن سوم / نهم علاقهء شديدي به تربيت صوفيانه پديد آورد . به همين سبب ، مؤلفّان كتب ترغيبى صوفيانه توجّه خود را به مشايخ مشهوري كه مريدان بسيار پرورده
هامش
( 28 )see Tor Andrae , Die Person Muhammeds , p . 310 ..