كتاب تلبيس ابليساش سخت برانگيخته است « 22 » ، جزئيّات بيشتر در باب حقايق التّفسير سلمى را ابرمن « 23 » داده است كه از برتلس نقل قول مىكند . حقايق التّفسير ، پس از تفسيرهاى سهل تسترى وواسطى ، سومين تفسير صوفيانهء قرآن است . عقايد صوفيانهاى كه در اين تفسير آمده است عقايد نحلههاى عراقي ونيشابورى است . بعضي از فقرات اين كتاب را ابن جوزي نقل كرده است . ابن جوزي در حملهء شديدي كه به سلمى مىكند آشكارا مىنويسد كه سلمى أحاديث صوفيانه را گرد آورده وتفسير صوفيانهء قرآن را رنگ شرعي بخشيده است . عجب نيست كه أو سلمى را با أبو نعيم وقشيرى وأبو طالب مكّى وغزالى كه از جمله بنيانگذاران جنبش تصوّف بودهاند ، در يك سطح قرار مىدهد « 24 » . اين همان اتّهامى است كه ابن تيميّه نيز در رسالات خود به سلمى مىبندد « 25 » . وجالب توجه است كه اين اتّهام را مخالفان جنبش تصوف تا زمانهاى أخير همچنان تكرار كردهاند . نسخهء خطّى دوسي كه در بالا از آن ياد كرديم به عقيدهء ناصر الدّين بلقينى دربارهء حقايق التّفسير اشاره مىكند كه مىگويد اين كتاب سلمى حاوي عالىترين ودر عين حال بىارزشترين آراء است « 26 » . ولى از فقراتى كه ابن جوزي نقل مىكند چنين برمىآيد كه سلمى ظاهرا فقط راوي أحاديث صوفيه وتكرار كنندهء سخنان ديگران است ؛ همچنين اين فقرات منقول نشان مىدهد كه تفسير أو اندك تفاوتى با تفسير تسترى ندارد . سلمى نيز مانند تسترى جرئت كرده است ودر تفسير خود روش « تأويل » به كار برده است وتعجبي ندارد كه چنين تفسير جامعي علماى محافظهكار را ، كه در اين زمينه مخالف أو وجوياى طرد أو بودند ، به خشم آورده باشد .
كتاب آداب الصّحبة وتركيب آن
اين كتاب با مقدّمهء كوتاهى آغاز مىشود كه در آن نويسنده بر اهميت خوى وخصال پيامبر كه درست موافق احكام قرآني است تأكيد مىكند ، وخوانندگان خود را به پيروى از پيامبر وتقليد از أو در اعمال خود وروابط خود با ديگران فرا مىخواند . در پى مقدمه در بند كوتاهى أصول رفتار اجتماعي ( صحبة وعشرة ) به زبانى نزديك به فهم عامه بيان مىشود . هر بندى با
هامش
( 22 ) . ص 176 - 174 .
( 23 ) .Islamica , vol . 4 . p . 130( 24 ) . ص 176 - 174 .
( 25 ) . مجموعة الرّسائل الكبرى ، ج 2 ، ص 305 .
( 26 ) . نسخهء خطى ، ص 62 .