بنا به گفتهء ن . ف . سيت نياكوفسكى كه ويرانههاى مزبور را ديده بوده « 1 » - « قبرستان عظيم مؤيد آن است كه در اينجا واقعا شهرى وجود داشته » . بناى قلعه در قرن نهم هجرى ( محتملا به خطا ) به بازپسين خوارزمشاه يعنى جلال الدين نسبت داده شده « 2 » . در 5 فرسخى دبوسى كرمينيه كه اكنون كرمينه ناميده مىشود قرار داشته .
نرشخى فاصلهء بين بخارا و كرمينه را 14 و سمعانى و ياقوت « 3 » 18 فرسخ شمردهاند . نرشخى از قول اهل محل نقل مىكند كه در قديم اين شهر را « باديه خردك » مىخواندهاند . يكى از باسوادان محلى در قرن دوازدهم ميلادى . ( ششم هجرى . ) اشتقاق نامناسبى براى اين كلمه ذكر كرده و سمعانى نيز نقل كرده ، بدين معنى كه نام تازه را اعراب بر اين شهر گذاردهاند ، چون حومهء شهر را از لحاظ حاصلخيزى خاك و وفور آب مانند ارمنستان ( ك - ارمينيه ) يافته بودند .
هنگامى كه سمعانى پديدار اين شهر نايل گرديد - ويرانش يافت و محتملا اين ويرانى كار خوارزمشاه ايل ارسلان بوده . در قرن پانزدهم ميلادى ( نهم هجرى . ) بارى ديگر شهر بزرگى در اين محل پديد آمده بوده « 4 » . در يك
هامش
( 1 ) - « گزارش در جلسهءTKLAمورخ 21 آوريل 1898 » ص 92 . در سال 1915 شادروان زيمين بارى ديگر به بازديد ويرانهها پرداخت و به تفصيل آنها را وصف كرده . ( در سال 1917 چاپ شده است ) . رجوع شود به : زيمين ، « قلعهء دبوس » .
( 2 ) - بارتولد ، « حافظ ابرو » ، ص 19 ( متن فارسى ) . ص 21 ( ترجمه ) .
( 3 ) - نرشخى ، چاپ شفر ، 10 ؛ « متون » ، ص 65 ( سمعانى ؛ چاپ مارگوليوس :
ذيل كلمهء « الكرمينى » . ياقوت ، « معجم » ،I V، 268 .
( 4 ) - بارتولد ، « حافظ ابرو » ، ص 21 .