در قريه - طاوس ديدند و پيش از آن نديده بودند و آنجا را طواويس ( يا طوايس ) ناميدند . نام باستانى اين روستا ارفود بوده « 1 » . در ارفود ، گذشته از بتخانه ، معبد آتشپرستان نيز وجود داشته . در زمان باستان در اين محل در اواخر پاييز بازارى برپا مىشده كه ده روز برقرار بوده ( به گفتهء بيرونى « 2 » هفت روز ) . كالائى كه در اين بازار به فروش مىرسيده - حتى اگر بعد از آن معلوم مىگشته كه از طرف فروشنده تقلب و تزويرى در كار بوده - پس گرفته نمىشده .
مردم از نقاط مختلفهء ماوراء النهر - حتى از فرغانه و شاش [ چاچ ] به اين بازار روى مىآوردند . ساكنان محل كمتر به كشاورزى مىپرداختند و اين بازارهاى فصلى منبع ثروت و درآمد ايشان بوده . طواويس مسجد جامع داشته ، گرچه از لحاظ وسعت بهپاى كرمينيه نمىرسيده . قلعهء آن در پايان قرن دهم ويران بوده « 3 » . در قرن نهم قريهاى هم وجود نداشته « 4 » . طبق پارهاى
هامش
( 1 ) - در چاپ نرشخى « ارقود » طبع شده . ولى سمعانى ( چاپ مارگوليوس ؛ ذيل كلمهء « الارفودى » ) و ياقوت ( « معجم » ،I، 209 ) از « ارفود » سخن گفته آن را قريهاى نزديك كرمينيه ، بر سر راه بخارا ، معرفى مىكنند : ضمنا « ورقود » را هم مىتوان با نام قديم طواويس نزديك دانست ( سمعانى ، نسخهء خطى موزهء آسيائى ، ورق 455 ؛ چاپ مارگوليوس ، ذيل كلمهء « الورقودى » . ياقوت مىگويد كه ورقود قريهاى است در اطراف كرمينيه ، ( « معجم » ،I V، 922 ) .
( 2 ) - « آثار الباقيه » ، ترجمهء زاخائو ، 221 .
( 3 ) - مقدسى 281 .
( 4 ) - بارتولد ، « حافظ ابرو » ، ص 19 ( متن فارسى ) ، ص 21 ( ترجمه ) .
ظاهرا ويرانههاى « شهر ويران » بايد از آن طواويس باشد . اين ويرانه نزديك حصارى كه ن . زيمين وصف كرده قرار دارد ( « گزارش دو سفر بخارا » ، ص 135 و بعد ) .