درغم از نقاط بسيار حاصلخيز شمرده مىشده و تاكستانهاى آن مشهور بوده « 1 » . اراضى آن از ورغسر تا مرزهاى غربى درغم ده فرسخ درازا و چهار فرسخ پهنا داشت . در ابغر ( اكنون رستاق چشمه آب ) آبيارى مصنوعى وجود نداشته و بيشتر اراضى را مرتع و مزروعات ديمى تشكيل مىداده كه با اين حال محصولات فراوان مىداده ( يك تخم صد تخم و بيشتر ) . تعداد قريهها بيش از رستاقهاى ديگر بوده .
ابن حوقل بالصراحه مىگويد كه محصولات مزارع ابغر در سالهاى وفور محصول مىتواند همهء مردم سغد را كفايت كند « 2 » . اين رستاق در مسافت دو روز راه بسط يافته و ممتد بوده . گاه يك قريهء آن مسافت دو فرسخ را فرو گرفته بوده . در دو منزلى پائينتر از سمرقند و كرانهء جنوب رود ، اريق « پى » يا « فى » « 3 » منشعب مىگشت كه دو روز راه امتداد داشت . و محلى كه از اين اريق مشروب مىگشت حاصلخيزترين و پرجمعيتترين بخش سغد شمرده مىشده . فى نيز زمانى اميرنشين على حدهاى را تشكيل مىداده « 4 » . در رستاق -
هامش
( 1 ) - درغم در « معجم » (II، 568 ) به عنوان رودى ( « وادى » ) در اشعارى كه ياقوت نقل كرده ذكر شده است .
( 2 ) - به گفتهء مقدسى ( 279 ) ، همهء مردم سغد و بخارا در طى دو سال .
( 3 ) - بايد « فى » خواند نه « قى » - و نام جديد « نرپى » - « نهرپى » - دال بر اين است . رجوع شود به : بارتولد ، « آبيارى » ، ص 117 ( در چاپ روسى 1900 ، ص 96 : « كى ، يا كى » - هيئت تحريريه ) . بنابراين توجيهى كه ماركوارت داده خطاست .
( 197 .Komanen , S، 60 .Die Chronologie , S)
( 4 ) - ( از طبرى ،II، 1422 )U6 .S، «Die Chronologie» ،Marquartدر اينجا از ملك فى سخن رفته .